Voorzitter FOD Sociale Zekerheid

In de tijd dat ‘the sky is the limit’ nog niet over poenpakkerij ging maar de Engelse vertaling was van ‘sous les pavés la plage’, werd de wereld onverhoeds geconfronteerd met mutanten: mensen die van nergens leken te komen en grijnzend alle zekerheden van de stiel bij het huisvuil zetten.

Door Frank Van Massenhove

©Dieter Telemans

In de literatuur was er Thomas Pynchon, van wie we tot op de dag van vandaag niet weten wie hij werkelijk is of hoe hij eruitziet. In zijn ‘Gravity’s Rainbow’ portretteerde hij met Tyrone Slothrop de ultieme mutant. Slothrop, luitenant in het Londen van de Tweede Wereldoorlog, werd door de geheime politie gevolgd omdat er telkens een V2 insloeg op de plaats waar hij seksueel actief was geweest.

In de jazz was daar van de ene dag op de andere Ornette Coleman, die de jazz verloste van knellende wetmatigheden zoals ritme en harmonie. Zijn muziek werd, eerst zeer tegen zijn zin, freejazz genoemd op de pancartes boven de ingang van de jazzclubs waar zijn kwartet urenlange sessies speelde. Tot zijn totale verrassing liepen die clubs telkens weer overvol. De uitleg was jammer genoeg niet dat de mensheid ineens inzag hoe vervelend Perry Como wel was, maar dat men dacht dat het optreden gratis was.

Dertig jaar later stond er in ons land een politieke mutant op die zich zeer bewust was van de fascinatie die de mens heeft voor het idee ‘gratis’. Toen zijn praktische toepassing ervan aansloeg, reageerde men panisch in alle partijbureaus. Niet alleen vanwege het succes maar vooral vanwege de grillige onvoorspelbaarheid van zijn ideeën. Dus kwam al snel de gratuite kritiek dat gratis niet bestond. Alsof Stevaert, die ook culinair de rest van de Wetstraat ver achter zich liet, niet wist dat ‘there is no such thing as a free lunch’. Hij wilde dat meer mensen konden eten en dat de beter bemiddelden, hijzelf dus ook, het gelag zouden betalen.

‘Gratisbeleid is niet nieuw’ was de andere kritiek, ‘Heden scheert men gratis’, de sneer. Alsof het in beleidszaken gaat over oorspronkelijkheid en niet over doeltreffendheid. Tijdens de gratistijd steeg het aantal reizigers bij De Lijn jaarlijks, nu daalt het. Overigens, de wet van Stigler zegt dat geen enkele uitvinding genoemd is naar zijn uitvinder. Stigler bewees daarmee dat die wet steek hield, want hij was 25 jaar eerder al door ene Merton geformuleerd.

Stevaert, alhoewel verzot op poëzie, indierock en hedendaagse kunst, verachtte intellectuelen, een veel voorkomende afwijking bij hoog intelligente mensen met diplomanijd. De kans dat hij het ‘gratisidee’ bij Dan Ariely afkeek, is dus klein. Maar hij zou dol geweest zijn op zijn experiment.

Ariely zette in een universiteitsrestaurant een chocoladehandeltje op. Daar kon je kiezen tussen een Belgische truffel die normaal 99 cent kost maar bij hem slechts 49 cent en een Kiss, een walgelijk zoet Amerikaans exemplaar dat normaal 30 cent kost en bij hem nog maar 2. De studenten maakten een prijs-kwaliteitsanalyse en kozen massaal voor de truffel. Ariely verminderde de prijzen met 1 cent. Weer was de truffel de favoriet. En dan ging er nog eens een cent af. Prijs-kwaliteit kon de pot op: er werd massaal voor de gratis Kiss gekozen. Terwijl het prijzenverschil toch hetzelfde bleef?

We kunnen niet weerstaan aan ‘gratis’, stelde Ariely vast. Daarom puilen onze huizen uit van dingen die we nooit zouden kopen maar die we gratis kregen bij iets dat we wel wilden en iets duurder betaalden om het gratis ding erbij te krijgen.

Mijn pa had in geen dertig jaar in een Lijnbus gezeten. Maar toen de rit gratis werd, liet hij zijn auto, waar hij zielsgraag mee reed, thuis. Dat zou hij niet gedaan hebben, mocht hij voor de rit in plaats van 1 euro maar 20 cent moeten dokken.

Mutanten zijn te bedreigend. Dat wist Stevaert drommels goed.

Mutanten worden in alle maatschappijen snel uitgerangeerd. Ze zijn te bedreigend. Dat wist Stevaert drommels goed. ‘Ik ken mijn houdbaarheidstermijn’, zei hij steevast. Hij ging dus verrassend (snel) weg als burgemeester, als minister, als partijvoorzitter en als gouverneur. Nu is de ijzingwekkende vaststelling dat hij dat moment ook voor de mens Stevaert had vastgelegd. Mutanten weten waar de V2’s terechtkomen.

Frank Van Massenhove is voorzitter van de federale overheidsdienst Sociale Zekerheid. Hij schrijft deze column in eigen naam en twittert via @FVMas.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud