Nee, ze zijn niet collectief gek aan de overkant van het Kanaal

'Ze zijn gek, die Engelsen’. Hoeveel keer heb ik dat al niet gehoord. ‘Gek’, omdat ze stemden voor een brexit zonder zich vooraf te vergewissen van de gevolgen, en omdat ze geen consensus kunnen bereiken over de voorwaarden.

©Nima Ferdowsi

Het is niet voor het eerst dat de rationaliteit van de Engelsen in twijfel wordt getrokken. Zegt men niet dat het de onvoorspelbaarheid van het Engelse gedrag was dat tijdens de Tweede Wereldoorlog voor de meeste problemen zorgde bij de Duitsers? Om er dan in één adem aan toe te voegen dat net dit Engeland redde… Bij schaken wint wie zijn tegenstander kan verschalken met onverwachte zetten. Irrationaliteit kan dus rationeel zijn.

Geen enkele groep is immuun voor nefaste collectieve keuzes, en een democratisch proces kan leiden tot incoherente beslissingen

Er dringt zich eerst wel wat intellectuele en ethische schroom op. Laten we de inwoners van één of ander land niet gratuit bespotten door ze een zogezegde gemeenschappelijke karaktertrek toe te schrijven, zoals de luiheid van de Mexicanen of de gierigheid van de Schotten. Het is niet omdat de Engelsen deden wat ze deden, dat ze ‘gek’ zijn in vergelijking met onze - veronderstelde - verlichte geesten. Hun gedrag had net zo goed het onze kunnen zijn. Geen enkele groep is immuun voor nefaste collectieve keuzes, en een democratisch proces kan leiden tot incoherente beslissingen.

Gezien de impact op het bbp lijkt de brexit een slecht idee, een harde brexit een nog minder goed idee, en een slecht voorbereide hard brexit is al helemaal uit den boze. Je kan je met betrekking tot de brexit dan ook vragen stellen rond de ‘wijsheid van de massa’ (‘wisdom of the crowds’), de titel van het boek van James Surowiecki uit 2004. De titel zette zich af tegen Charles Mackay’s ‘dwaasheid van de massa’ (‘madness of the crowds’) uit 1841.

Referendum

Over die ‘gekte’ van de Britten hebben ik drie opmerkingen. Ten eerste is er de beperking van het referendum: de Britten hebben zich niet in meerderheid uitgesproken voor een slecht voorbereide harde brexit. Daarnaast is het niet gezegd dat het individueel economisch belang het enige pertinente beslissingscriterium is. Een mens is niet geobsedeerd door de maximalisatie van zijn rijkdom en zijn consumptie. Hoe verklaren we anders filantropie? Je kan de rationaliteit van de kiezer niet herleiden tot wat goed is voor zijn portefeuille.

Laten we tenslotte de brexit niet als argument gebruiken om, met het voorwendsel dat Jan met de pet impulsief is en slecht geïnformeerd, initiatieven voor directe democratie zoals een parlement op basis van lottrekking te veroordelen. Voor de voorstanders staat het immers als een paal boven water dat zoiets slechts zin heeft indien de participanten gedurende hun mandaat voldoende tijd investeren in voorafgaande analyse en beraad.

De brexit onthult niet de eigenaardigheid van de Britten, maar de alomtegenwoordige moeilijkheid om individuele voorkeuren te vertalen in collectieve keuzes

De brexit onthult niet de eigenaardigheid van de Britten, maar de alomtegenwoordige moeilijkheid om individuele voorkeuren te vertalen in collectieve keuzes. De ‘Paradox van Condorcet’ illustreert dat goed. Een voorbeeld: drie vrienden, Walter (W), Xavier (X) en Yves (Y) beslissen samen op reis te gaan. Ze moeten kiezen tussen drie bestemmingen: Antigua (A), de Bahamas (B) en Cuba (C). W verkiest A boven B en B boven C; X verkiest B boven C en C boven A; Y verkiest C boven A en A boven B. Het resultaat is dat ze thuis blijven.

Een keuze tussen de drie voorstellen geeft één stem aan elke bestemming. Indien elk twee voorkeuren kan geven, wordt A verkozen boven B (de stemmen van W en Y), B boven C (stemmen van W en X) en C boven A (stemmen van X en Y). A wordt dus verkozen boven B en B boven C… maar wat een logisch vervolg lijkt, dat A verkozen wordt boven C, is dus niet het geval.

Duidelijke voorkeur

Hoewel elk van de vrienden een duidelijke voorkeur heeft, komt er dus geen coherente collectieve keuze uit de bus. Zonder enige twijfel wordt het schouwspel in Westminster deels beïnvloed door persoonlijk politiek gewin, maar daarnaast is het ook een illustratie van de paradox van Cordorcet. We konden effectief vaststellen dat ‘hard brexit’ verkozen wordt boven ‘soft brexit’ die dan weer verkozen wordt boven ‘remain’, en dat tegelijkertijd ‘remain’ verkozen wordt boven ‘hard brexit’.

We konden vaststellen dat ‘hard brexit’ verkozen wordt boven ‘soft brexit’ die dan weer verkozen wordt boven ‘remain’, en dat tegelijkertijd ‘remain’ verkozen wordt boven ‘hard brexit’

Je zou kunnen besluiten dat dit ons wel geruststelt over de geestelijke gezondheid van onze wellicht toekomstige ex-partners, maar dat we er geen stap verder mee komen. Verkeerd besluit. Bovenstaande analyse is niet anekdotisch maar integendeel van groot belang. Aangezien we kunnen besluiten dat de Engelsen niet gek zijn, kunnen we er redelijkerwijs van uitgaan dat zelfs een slecht voorbereide harde brexit pragmatisch aangepakt zal worden.

De brexit zal het VK al zeer veel pijn gedaan hebben eer de eurozone de pijn zal beginnen voelen. En de Britten zullen niet ongevoelig zijn voor deze pijn. In plaats van de grijsgedraaide term ‘catastrofe’, vooral in de mond genomen door werkgeversgroepen in wiens kraam het past, zal de brexit op de langere termijn niet meer blijken te zijn dan een matige hindernis in de handelsrelaties tussen het VK en het continent.

Lees verder

Tijd Connect