Politicoloog

De etnische en sociale heterogeniteit in onze samenleving neemt toe en beïnvloedt de sociale cohesie. Dat is een uitdaging van jewelste.

Ik koester de tijd die ik aan de VUB, mijn alma mater, doorbracht omdat ik toen ontwaakte. Onrijpe en geërfde gedachten maakten plaats voor twijfel, verwondering, 'onttovering' en ontdekking. Het begon allemaal met die eerste zin in de les sociologie van Mark Elchardus: ‘Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair’.

Ik herinner mij de slogan ‘Geen Taal, Geen Vrijheid’ op de gevel van het Brussels Studentengenootschap. Pas later kwam ik tot het inzicht dat identiteit er wel degelijk toe doet en besefte ik welke rol gemeenschapsvorming heeft gehad op de koers van de geschiedenis. Een van de belangrijkste uitdagingen is de toename van etnische en sociale heterogeniteit, en het effect daarvan op de sociale cohesie.

Migratie is van alle tijden. Je mag echter wel de vraag stellen wat het wereldbeeld is van nieuwkomers die vaak uit autocratische samenlevingen komen.

Identiteit is nooit in steen gebeiteld. Sociologisch gezien zijn identiteiten sociale constructies die zich aanpassen aan maatschappelijke evoluties. Zo heeft Vlaanderen net als de rest van West-Europa de ideologische storm van mei ’68 meegemaakt en is het DNA van de samenleving er ontzettend door veranderd. Een begrijpelijke reactie tegen een maatschappij waar de grip van de katholieke kerk sociaal en politiek overheersend was, waar de druk van de clerus alomtegenwoordig was en waar de onvrijheid van het geweten een kwelling was voor vrijdenkers.

De naoorlogse economische boom ging gepaard met de democratisering van het onderwijs, de gewijzigde rol van de vrouw in de maatschappij en de wetenschappelijke vooruitgang. De invloed van het postmodernisme  en de individualisering van de samenleving versnelden de leegloop van de kerk en de krimp van de christendemocratie in Vlaanderen. 53 jaar later bevinden we ons in een maatschappij die in de omgekeerde zin in onevenwicht verkeert. Individualisering heeft geleid tot atomisering, vervreemding, sociale fragmentatie en uiteindelijk tot nieuwe vormen van polarisering die de stabiliteit van de samenleving bedreigen.

Wereldbeeld

Volgens de Nederlandse publicist Paul Scheffer kan een samenleving zich niet in steriliteit en afzondering ontwikkelen. Migratie is van alle tijden. Je mag echter wel de vraag stellen wat het wereldbeeld is van nieuwkomers die vaak uit autocratische samenlevingen komen. Die culturele botsingen zijn volgens Scheffer geen fataliteit maar ze kosten wel meer tijd en energie om te overbruggen. Liberale samenlevingen in een ten diepste illiberale omgeving kunnen zich daarom niet zonder voorbehoud openstellen voor de wereldwanorde die ons omringt. Om een open samenleving te blijven moeten we net daarom durven na te denken over grenzen.

Een inclusief integratiebeleid en een selectief migratiebeleid zijn belangrijke voorwaarden voor de vreedzame evolutie naar een nieuw ‘Wij’. In het beste geval resulteert dat in een overkoepelende identiteit die in een nieuw sociaal contract het levenslicht ziet. In ‘E Pluribus Unum: Diversity and Community in the Twenty-first Century’ stelt de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam dat het betreurenswaardig zou zijn mocht een politiek correct progressivisme de realiteit ontkennen van de uitdaging voor de sociale solidariteit die de toenemende diversiteit met zich meebrengt. Het zou even jammer zijn mocht een ahistorisch en etnocentrisch conservatisme ontkennen dat het aanpakken van die uitdaging zowel haalbaar als wenselijk is.

De geschiedenis leert ons wat ons te wachten staat mochten we collectief falen in het formuleren van een overkoepelende identiteit.

'Wij beschavingen hebben geleerd dat we sterfelijk zijn', schreef de Franse dichter en filosoof Paul Valéry in 1922. De geschiedenis leert ons wat ons te wachten staat mochten we collectief falen in het formuleren van een overkoepelende identiteit. Wereldrijken vielen in het verleden uiteen omdat ze een overkoepelende politieke identiteit misten die hun etnisch en religieus uiteenlopende onderdanen bij elkaar kon houden. De desintegratie was altijd het gevolg van toenemende intolerantie van de kerngroep die almaar vaker de ‘ware identiteit’ ging benadrukken.

Elchardus zet in zijn nieuwe boek 'Reset' het belang van identiteit en gemeenschapsvorming weer centraal. Ik ga met veel interesse lezen hoe hij denkt een antwoord te kunnen geven op de vraag waar geen enkel politiek project al in is geslaagd. Hoe creëer je een robuustere maar permeabele vorm van identiteit die de etnische en culturele heterogeniteit duurzaam kan hergroeperen rond een gezamenlijke, gedeelde identiteit die uitgaat van de waarden van de Verlichting, in het bijzonder vrijheid, gelijkheid en solidariteit?

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud