Rik Van Cauwelaert: Het eigene en het vreemde

Een kwarteeuw geleden pleitten de Nederlandse christendemocraten van het CDA voor een ‘multiculturele feestdag’, een viering van de diversiteit. Zou, waar ook in Europa, een partij dat vandaag nog durven voor te stellen?

‘Van in den beginne vonden vreemdelingen, dragers van een andere cultuur, een onderkomen in Europa. Maar naarmate Europa rijker en machtiger werd en meer zelfvertrouwen kreeg, sloot het zijn deuren. Behalve om elementen die het als vreemd of gevaarlijk beschouwde buiten te zetten.’ Dit is een citaat uit de lezing die de Franse historicus Jacques Le Goff in 1991 hield in Antwerpen. Toen moesten de grote migratiegolven nog volgen.

In de dagen van Le Goffs lezing pleitten de Nederlandse christendemocraten van het CDA nog voor een ‘multiculturele feestdag’, een jaarlijkse viering van de diversiteit van de Nederlandse samenleving. Zou, waar ook in Europa, een partij dat vandaag nog durven voor te stellen? In Italië trekt de ultrarechtse Lega, die de steun heeft van Silvio Berlusconi, naar de komende verkiezingen met de belofte meteen duizenden illegalen te deporteren als ze aan de macht komt. De kloof in Europa tussen het eigene en het vreemde is de jongste jaren alleen maar toegenomen.

Toespraak Joachim Gauck

Daarover handelde de toespraak die de voormalige Duitse president Joachim Gauck als gastprofessor onlangs gaf aan de universiteit van Düsseldorf. Neue Zürcher Zeitung publiceerde eind vorige week de tekst. De partijloze Gauck bekleedt als gewezen mensenrechtenactivist in Oost-Duitsland een heel aparte positie in de Duitse politiek. Samen met Vaclav Havel nam hij het initiatief voor de Verklaring van Praag, waarin de misdaden van het communisme werden veroordeeld. Precies omdat hij een groot moreel gezag geniet, steunden bijna alle Duitse partijen in 2012 zijn kandidatuur voor het bondspresidentschap.

De gewezen Duitse president Joachim Gauck. ©EPA

Over migratie citeerde hij in Düsseldorf de Oostenrijkse schrijver Jean Améry, die in 1940 als Jood naar Antwerpen vluchtte maar als ‘verdachte buitenlander’ door België naar Frankrijk werd uitgewezen. Na zijn vlucht uit een kamp ‘waar de Fransen de gevangenen vriendelijk in hun eigen vuil lieten verrekken’, keerde Améry naar België terug. Hij werd hier door de Duitsers opgepakt, belandde in Breendonk en werd na zware folteringen afgevoerd naar Auschwitz. Améry beschreef naderhand zijn trektocht naar België in ‘Hoeveel heimat heeft een mens nodig?’. In Düsseldorf verwees Gauck naar die tekst. Hij citeerde Améry’s bekende zin: ‘Ik was een mens, die niet meer ‘wij’ kon zeggen.’

Samenleving veranderd

Ondanks zijn begrip voor de ontworteling waarmee elke migrant wordt geconfronteerd, duidde Gauck de verhouding tussen het eigene en het vreemde als het moeilijkste politieke probleem van vandaag. ‘Ik ben niet zeker dat het ons duidelijk is hoezeer migranten en vluchtelingen de samenlevingen in Europa hebben veranderd – in de bevolkingsstructuur, de manier van samenleven en ook in hun cultuur. De integratiepolitiek die op de instroom volgt, is er een van lange adem en zal moeilijk zijn. Tal van migranten komen uit autoritaire staten, leven binnen clanstructuren, en velen dragen als moslims een heel andere stempel dan de 21ste-eeuwse West-Europeanen.’

Ook Gauck is naar eigen zeggen geschrokken van wat het multiculturalisme heeft opgeleverd.

Ook Gauck is naar eigen zeggen geschrokken van wat het multiculturalisme heeft opgeleverd. Hij vindt het beschamend dat hier al te vaak de ogen worden gesloten voor de onderdrukking van vrouwen, gedwongen huwelijken, kindbruiden, het zwemverbod voor meisjes in scholen. Maar ook voor het antisemitisme onder mensen uit Arabische landen, waarbij dan als verklaring wordt verwezen naar de Israëlische politiek. Of als kritiek op de islam als racisme of islamofobie wordt afgedaan.

‘Zie ik het verkeerd dat in al die gevallen de aandacht voor die andere cultuur belangrijker wordt gevonden dan de naleving van grond- en mensenrechten?’ vroeg Gauck zich af. Hij verbaasde er zich over dat zoveel nieuwkomers geïsoleerd leven, met waarden en verhalen die ingaan tegen de wetten, regels en denkwijzen van de meerderheid van de bevolking, en dat zovelen hier decennialang verblijven zonder de geschiedenis van het land te kennen. Het zal nog meer dialoog, nog veel meer discussie vergen om dat te veranderen. Maar er moet ook meer bereidheid aan te pas komen om het hoofd te bieden aan de eigen angsten en nieuwe kansen te grijpen, besloot Gauck.

Overspannen debat

De rust waarmee de 78-jarige Gauck in Düsseldorf zijn bedenkingen formuleerde, steekt schril af bij het bijwijlen overspannen debat dat hier wordt gevoerd. Daarbij bemoeilijkt de federale regering door een schonkig optreden vaak zelf het gesprek. Het wetsontwerp dat het mogelijk zou maken om met een simpele toelating van de onderzoeksrechter woningen binnen te vallen waar illegalen onderdak vonden, was niet alleen onhandig, het was bovendien overbodig.

Een welgekomen uitzondering was de bijdrage van François De Smet, de directeur van het federaal migratiecentrum Myria. In zijn antwoord op het opiniestuk van N-VA-voorzitter Bart De Wever, die al wie zich verzet tegen een kordate aanpak van de sluikmigratie wegzet als een voorstander van open grenzen, heeft De Smet het over de olifant in de kamer: de economische migratie. Tot twee keer toe benadrukt De Smet dat de bestrijding van illegale migratie een legitiem doel is voor elke staat. Maar hij voegt er terecht aan toe dat die strijd moreel gezien slechts steek houdt wanneer tegelijk geïnvesteerd wordt in de landen waar gewapende conflicten, armoede en ongelijkheid de migratie aansteken.

Europa koopt zich geweten

De Europese Unie koopt zich vandaag een goed geweten. Het financiert niet alleen Turkije en gewapende milities in Libië, maar ook Afrikaanse regimes van kleptocraten, in de hoop dat die de migratie stoppen.

Dat laatste vergt een nieuwe aanpak, ook van Europa. De Europese Unie koopt zich vandaag een goed geweten. Het financiert niet alleen Turkije en gewapende milities in Libië, maar ook Afrikaanse regimes van kleptocraten, in de hoop dat die de migratie stoppen.

De openlijke roverij van als president vermomde schurken, zoals Al-Bashir van Soedan, Afewerki in Eritrea en Kabila in Congo, veroorzaken net de massamigratie. Dat lijkt sommige lidstaten zelfs niet te deren. Terwijl het zoals ten tijde van Jean Améry de illegale migranten rond Calais en in sommige buurten van Parijs in hun eigen vuil laten verrekken, probeert het Frankrijk van Emmanuel Macron gauw een deel van de Congolese rijkdommen binnen te halen door het Kabila-regime te paaien en zelfs te versterken.

Europees parlement geen oren

De Europarlementsleden worden helemaal in beslag genomen door de verdeling van de parlementszetels die door de brexit vrijkomen en door regelrechte zelfbediening.

Het Europese Parlement, een van de motoren van het toegenomen populisme binnen de unie, heeft daar geen aandacht voor. De Europarlementsleden worden helemaal in beslag genomen door de verdeling van de parlementszetels die door de brexit vrijkomen en door regelrechte zelfbediening. Het grote migratiedebat, laat staan een kritisch onderzoek naar de aanpak van de Europese Commissie, kan nog even wachten.

Eerst moet de begroting van het parlement worden opgetrokken tot 2 miljard euro. Want met het oog op de verkiezingen van 2019 willen de partijen hun toelage zien verhogen met maar liefst 17 miljoen euro. Dat is een veelheid van het Vlaamse budget voor armoedebestrijding of voor de bijscholing van kinderen en de opleiding van studenten met een migratieachtergrond.

De Europarlementsleden hebben hun prioriteiten op een rij. De talloze migranten die langs de Europese autowegen zwerven en in het beste geval in geïmproviseerde tentenkampen schuilen, wegen niet op tegen bijvoorbeeld het Huis van Europa, een miljoenenproject langs de Parijse Boulevard Haussmann, dat de macht van Europa en van het Europese Parlement moet uitdragen. In die betere buurt van Parijs komen die illegalen maar zelden.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content