Stapt Scholz straks mee in het Franse verhaal?

hoogleraar internationale politieke economie aan de Johns Hopkins Universiteit in Washington, DC.

Als Olaf Scholz kanselier van Duitsland wordt, neemt hij ook het leiderschap van de EU op zich. Intuïtief is hij voor continuïteit. Maar de vraag is of de EU kan blijven aanmodderen.

De lange schaduw van Angela Merkel hangt over de Duitse verkiezingen van morgen. Weinigen twijfelen eraan dat haar CDU, samen met de Beierse zusterpartij CSU, de verkiezingen zou winnen, mocht ze voor de vijfde keer op rij kandidaat-kanselier zijn geweest.

Maar na 16 jaar stopt ze ermee, en het is overduidelijk dat haar opvolger, de goedlachse Armin Laschet, niet uit hetzelfde hout is gesneden. Merkel haalde acht jaar geleden meer dan 41 procent met haar christendemocraten en vier jaar geleden nog 33 procent. Als we de peilingen mogen geloven - en die zijn de jongste weken hardnekkig stabiel - zal Laschet blij mogen zijn met 20 procent.

Door de populaire Beierse CSU-leider Markus Söder aan de kant te schuiven schoot de CDU zichzelf in de voet. Toen Laschet deze zomer in zijn deelstaat Noordrijn-Westfalen grappend werd gefilmd, terwijl de Duitse president Frank-Walter Steinmeier de slachtoffers van de zware overstromingen een hart onder de riem kwam steken, werd hem een gebrek aan ernst verweten. De electorale duik voor de CDU was navenant. Merkels interventies in de campagne hebben het tij niet kunnen keren.

  • De auteur
    Matthias Matthijs is hoogleraar internationale politieke economie aan de Johns Hopkins Universiteit in Washington D.C.
  • De kwestie
    Zondag zijn het verkiezingen in Duitsland. Als de sociaaldemocraat Olaf Scholz kanselier wordt, neemt hij ook het leiderschap van de EU op zich.
  • De conclusie
    Scholz is voor continuïteit. Maar de wereld is de jongste tien jaar erg veranderd en de EU kan het zich niet veroorloven te blijven aanmodderen.

Het is opvallend dat de meeste Duitsers na 16 jaar Merkel eigenlijk geen verandering willen. Niemand verstond dat beter dan haar sociaaldemocratische minister van Financiën Olaf Scholz, die volgens de peilingen met systematisch meer dan 25 procent voor zijn SPD in poleposition ligt om kanselier te worden. Scholz manoeuvreerde zich slim in de rol van Merkels volwaardige opvolger. De sociaaldemocraat nam zelfs haar karakteristieke houding aan: handen voor de buik, alle vingertoppen op elkaar, duimen omhoog en vingers naar beneden.

Verkeerslichtcoalitie

Scholz' voorkeur zal naar een verkeerslichtcoalitie gaan, met de groenen van Annalena Baerbock en Robert Haebeck en de (gele) liberalen van de ambitieuze Christian Lindner. Zo’n coalitie zal electoraal vanzelfsprekend zijn, want in vergelijking met 2017 zitten de SPD, de liberale FDP en vooral de groenen in de lift. Alle drie de partijen zullen het bijna zeker beter doen dan vier jaar geleden. De CDU/CSU zal het gelag moeten betalen, maar ook de extreemrechtse AfD en extreemlinkse Linke binden in. Duitsland breekt dus met de populistische trend in veel andere landen: rechts en beide extremen boeren achteruit.

Maar een verkeerslichtcoalitie tussen de sociaaldemocraten en de groenen enerzijds en de liberalen anderzijds ligt inhoudelijk veel moeilijker. Op binnenlands en economisch vlak staan ze ver van elkaar. Die Grünen willen af van de schuldrem (Schuldenbremse) en willen de geldsluizen openzetten voor nieuwe uitgaven in alternatieve energie en groene investeringen. Voor de liberalen, die vooral de belastingen willen verlagen, is die schuldrem heilig.

En terwijl de groenen instinctief kleinere verbodsmaatregelen willen invoeren om de klimaatverandering tegen te gaan, wil de FDP net af van veel van die regeltjes die een last zijn voor bedrijven. De SPD staat in het midden en zal het compromis moeten vinden. De oplossing wordt allicht bepaalde grote investeringen buiten het budget te laten vallen, zodat de Schuldenbremse behouden blijft. En de inkomensbelastingen kunnen wat lager als er andere energietaksen komen.

Klein open land

Op buitenlands vlak liggen de verschillen nog verder uiteen. Tijdens de campagne was er opmerkelijk weinig aandacht voor het buitenland. In de drie debatten tussen Laschet, Scholz en Baerbock werd amper over Europa, defensie en trans-Atlantische relaties gesproken. Duitsland ziet zich nog altijd als een klein open land dat succesvol handel drijft met de rest van de wereld, en niet denkt dat beleidsbeslissingen in Berlijn ook een impact hebben op de rest van de wereld.

In de drie debatten tussen Laschet, Scholz en Baerbock werd amper over Europa, defensie en trans-Atlantische relaties gesproken.

De groenen hebben een ambitieus buitenlands beleid voor het klimaat, maar niet voor defensie. Het omgekeerde geldt voor de liberalen. Hier is de vraag of Scholz straks meestapt in de visie van de Franse president Emmanuel Macron, die Europa meer soevereiniteit of strategische autonomie wil geven. Na het duikbootdebacle rond AUKUS, een defensieve anti-China-alliantie tussen de VS, het VK en Australië zonder plaats voor de Fransen, is Macron meer dan ooit overtuigd dat de Europese Unie haar eigen koers moet varen in plaats van slaafs de Amerikanen te volgen.

Als Macron die visie wil waarmaken, zal hij de - politieke en financiële - steun van Duitsland moeten krijgen. Nu de Britten van Boris Johnson definitief uit de EU zijn verdwenen, is Duitsland meer dan ooit de centrale macht in de EU, die naar het oosten is opgeschoven. De Oost-Europeanen hebben weinig zin in een gaullistisch avontuur dat de banden met de VS verzwakt, zolang Rusland een bedreiging blijft. De Zuid-Europeanen zien wel wat in meer EU-soevereiniteit maar willen dan vooral meer financiële solidariteit zien, zoals meer Duits geld en het voltooien van de bankenunie. En Ierland, de Scandinavische landen en Nederland zien de EU nog altijd veelal als een vrijhandelszone en hebben schrik dat strategische autonomie vooral meer protectionisme inhoudt voor Franse bedrijven.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud