Politicoloog

De afschaffing van de stemplicht leidt onvermijdelijk tot een democratische regressie.

‘De buit is binnen’, zullen ze gedacht hebben op het hoofdkwartier van de Vlaamse liberalen. De Vlaamse regering gaat resoluut voor de afschaffing van de stemplicht voor de lokale en provinciale verkiezingen. Ze kiest voor de bijna rechtstreekse verkiezing van de burgmeester. Na het positief advies van de Raad van State wacht alleen nog de goedkeuring van de wijziging van het decreet in het Vlaams halfrond.

Tot nu toe geldt, conform artikel 249 van het lokaal en provinciaal kiesdecreet van 8 juli 2011, een stemplicht, die neerkwam op een opkomstplicht. Sinds jaar en dag vindt Open VLD dat mensen verplichten om te stemmen paternalistisch en vooral contraproductief is. Inderdaad, mensen verplichten een foertstem uit te brengen getuigt niet van gezond verstand. Om te zwijgen over het probleem van de ongeïnformeerde, apathische kiezer die niet in staat is beleid te beoordelen. De liberale partij maakt echter een probleem van het symptoom. Ze doet geen ernstige poging om de oorzaak aan te pakken, met name het groeiend wantrouwen in de politiek en in de instellingen.

Open VLD maakt een probleem van het symptoom. Ze doet geen ernstige poging om de oorzaak aan te pakken, het groeiend wantrouwen in de politiek.

Verkiezingen gaan in essentie over legitimiteit, representativiteit en de vertegenwoordiging van belangen in beleid. De maatschappij is ingedeeld in sociale klassen op basis van kennis en vermogen. Uit onderzoek van professor Sofie Mariën (KU Leuven) blijkt dat slechts 25,8 procent van de laaggeschoolden altijd zou gaan stemmen als er geen opkomstplicht meer is, tegenover 67 procent van de hoogopgeleiden. De laagst geschoolden zouden dus minder vertegenwoordigd worden. Zonder opkomstplicht boet het systeem aan representativiteit in en vervreemdt een grote groep ervan. Het systeem evolueert naar wat de Amerikaanse politiek filosoof Jason Brennan de ‘heerschappij van de wetenden’ noemde. Een epistocratie die doet denken aan de Oude Grieken.  

Burgers zijn het meest onderscheidende element in democratieën. Alle regimes hebben heersers en een openbare ruimte. Maar alleen als ze democratisch zijn, hebben ze burgers. Geïnformeerde individuen, allen gelijk voor de wet, die beschermde rechten genieten die hen toestaan vorm te geven aan beleid. Een democratie is maar zo sterk als het vertrouwen dat de burgers stellen in het systeem. Democratieën maken samenlevingen niet noodzakelijk redelijker, maar ze leggen altijd genadeloos de gezondheid bloot van de samenleving waarin ze opereren.

Een laag vertrouwen in de politiek en de instellingen leidt altijd tot een lagere opkomst. Ons land scoort bijzonder slecht voor dat vertrouwen, met als nuance dat de kloof tussen verkozene en kiezer het kleinst is in de gemeentepolitiek. Voor het provinciaal niveau, dat almaar irrelevanter wordt, zal de afschaffing van de stemplicht nog belangrijker gevolgen hebben.

Verkiezingen zonder stemplicht hebben altijd als gevolg dat de belangen van bepaalde groepen niet meer aan bod komen in het politiek debat.

Dat de afschaffing van de stemplicht een impact heeft op het aandeel van de bevolking dat stemt, blijkt bij onze noorderburen. In Nederland daalde het opkomstpercentage voor nationale verkiezingen van 94 procent in 1970, toen er nog een opkomstplicht bestond, naar gemiddeld 78 procent vandaag. Voor lokale verkiezingen liggen de cijfers significant lager. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 was de opkomst met 54, 97 procent erg bescheiden. Idem bij de provinciale verkiezingen van 2015 en 2019.

Stel u voor dat 50 procent van de Vlaamse kiezers de kelk van de lokale verkiezingen aan zich voorbij laat gaan. Verkiezingen zonder stemplicht hebben altijd als gevolg dat de belangen van bepaalde groepen niet meer aan bod komen in het politiek debat en dus ook dat het beleid daar geen rekening mee houdt of kan houden. Bovendien dreigen de volgende lokale verkiezingen aan diepgang en ernst te verliezen omdat ze meer weg zullen hebben van een populariteitspoll waar volksere kandidaten het halen van bekwame.

Hoe de Vlaamse overheid de voorspelbare de democratische regressie in termen van impact op de participatie en de vertegenwoordiging, vooral in de (centrum)steden en gemeenten waar een aanzienlijk deel van de bevolking een lage sociaaleconomische status heeft, denkt te kunnen tegengaan, is voorlopig een goed bewaard geheim.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud