Van Pax Americana naar politieke recessie

De tijd dat de Verenigde Staten de politieagent en de stabilisator van de wereld waren, is voorbij. Vandaag heerst een geopolitieke recessie en hebben we het raden naar wat in de plaats komt.

Nee, u ziet het niet verkeerd. De wereldpolitiek spoort niet. En hoewel elk geopolitiek drama zijn spelers en omstandigheden heeft, is er een draad die alle verhalen verbindt: het gebrek aan globaal leiderschap.

Het tijdperk van de Pax Americana, waarin de VS hun economische en militaire macht gebruikten om de stabiliteit te verzekeren en de antwoorden van gelijkgestemde bondgenoten op globale problemen te coördineren, is afgesloten. We zitten in een geopolitieke recessie waarin de oude wereldorde uiteenrafelt.

Terugblikkend op de voorbije dertig jaar zie ik vier keerpunten die de wereld in die toestand van politieke dysfunctie hebben gebracht.

Sovjetimplosie

Het eerste keerpunt was de inadequate reactie van het Westen op de implosie van de Sovjet-Unie in 1991. Na tientallen jaren heftige ideologische strijd met de Sovjets vierden de westerse democratieën hun overwinning en verwelkomden ze de vroegere Sovjet-Unie in de plooi van het democratisch kapitalisme, maar liet het toen aan zijn lot over. Er was geen Marshallplan zoals dat er was geweest voor Europa na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog.

Achteraf bekeken hadden de vroegere Sovjetstaten - en meer bepaald Rusland - veel meer aandacht en hulp moeten krijgen van het Westen. Door het gebrek daaraan kaapten belangengroepen en oligarchen de belangrijke industriële sectoren en kwam een politiek regime op de been dat in 2019 westerse democratieën zou destabiliseren met desinformatiecampagnes en tactische provocatie op het geopolitieke toneel.

9/11

Het tweede keerpunt waren de aanslagen van 11 september 2001 en de overreactie van het Westen met twee mislukte oorlogen in Afghanistan en Irak. Op dat moment was de oorlog tegen Afghanistan begrijpelijk, gezien de link tussen de taliban en Al Qaeda. Maar de Amerikaanse beslissing om - op basis van dubieuze redenen - te vechten tegen Saddam Hoessein blijft voor velen onvergeeflijk.

Beide oorlogen brachten bovendien twee mislukte staten voort, die de regio nog altijd met ernstige veiligheidsproblemen opzadelen. En door de buitengewoon hoge kosten - biljoenen dollars en duizenden levens - hoeden de VS en hun bondgenoten zich ervoor dezelfde fout te maken en zijn ze veel minder geneigd de rol van globale politieagent te spelen.

Financiële crisis

Het derde keerpunt was de financiële crisis van 2008. De globale actie om de nakende ineenstorting van ’s werelds financiële architectuur te voorkomen was de laatste keer dat we echt Amerikaans leiderschap en een echte samenwerking tussen de ontwikkelde industriële democratieën hebben gezien. Eigenlijk was het de enige keer dat de G7 als één geheel samenwerkte, en het leidde tot de eerste en nuttigste G20-vergadering tot nog toe.

Maar de manier waarop het systeem werd gered - grote banken en financiële instellingen werden erbovenop geholpen met belastinggeld - voedde de perceptie dat de politieke decision makers onherroepelijk de voeling met de burgers hadden verloren. Het deed ook vragen rijzen over hoe het westerse kapitalisme het sociaal contract tussen de overheid en de burger in de 21ste eeuw gestand deed. Ondertussen kweekte het sterk groeiende China volop vertrouwen. Het besefte dat het een andere politieke en economische structuur in stand moest houden om niet hetzelfde lot te ondergaan.

Populisme

Bewegingen als Occupy Wall Street kwamen en gingen in het Westen, maar de kwestie werd fundamenteel niet aangepakt. Dat leidde tot het vierde keerpunt: de triomf van het populisme in 2015-16. We kwamen in een gepolariseerde politieke omgeving terecht die tot de verkiezing van Donald Trump en het brexitreferendum leidde. Die gebeurtenissen sloegen de politiek in respectievelijk de VS en het VK aan diggelen en tastten de internationale samenwerking aan.

Het was het laatste signaal dat de door de VS geleide wereldorde voorbij was. Sindsdien heeft het ethos ‘elk land voor zich’ alleen maar aan populariteit gewonnen in de democratische landen. Combineer dat met een ambitieus en opportunistisch China en de wereldpolitiek is sinds de Tweede Wereldoorlog nooit zo volatiel geweest.

De geopolitieke recessie die we nu beleven, zal niet eeuwig duren. Maar dat de Pax Americana weg is, is duidelijk. De grote vraag is: wat komt in de plaats?

Lees verder

Tijd Connect