Voorzitter Alex Arts blikt terug op 20 jaar Arbitragehof

(tijd) - 'Onze arresten zijn nooit louter juridisch, er zit ook een maatschappelijke opvatting achter. Ze combineren juridische kennis en gezond verstand. We trachten 'wijs' te zijn en zoeken naar een evenwicht tussen recht en rechtvaardigheid', zegt Alex Arts, de Nederlandstalige voorzitter van het Arbitragehof.

De vraag om een interview naar aanleiding van het twintigjarige bestaan van het Arbitragehof wordt, enigszins tot onze verbazing, opvallend snel ingewilligd. Rechters van het hoogste rechtscollege hebben de naam zich achter gecapitonneerde deuren te verschuilen en zich in het openbaar gedeisd te houden, kwestie van de onafhankelijkheid van hun instelling niet in gevaar te brengen. Maar dat beeld klopt niet of toch niet helemaal meer. Het Hof - dat een statig gebouw betrekt op het Brusselse Koningsplein - voert bewust een politiek van openheid, ook naar de pers toe. Al kan een voorzitter van het Arbitragehof zich natuurlijk niet veroorloven uit de bocht te gaan. En dus wikt Alex Arts veel en lang zijn woorden, herformuleert hij antwoorden, moet af en toe het bandopnemertje afgezet omdat iets 'of the record' is. Toch wordt het een openhartig gesprek, in die zin dat Arts de vragen niet uit de weg gaat, niet naast de kwestie antwoordt. Op elke vraag komt een antwoord, vaak voorzichtig geformuleerd, maar soms ook verrassend direct.

Uw instelling heeft een opmerkelijke en snelle evolutie doorgemaakt. Als de regeringsplannen worden uitgevoerd, heet u binnenkort overigens niet langer Arbitragehof maar Grondwettelijk Hof. Als dat geen promotie is. U hebt in de politieke en juridische wereld blijkbaar heel wat krediet weten op te bouwen?

Alex Arts: 'We liggen inderdaad goed in de markt. Dat is belangrijk en het is belangrijk dat zo te houden. Want als onze arresten niet langer 'gedragen' worden, worden we 'buiten gedragen'.'

Maar voorlopig wordt u nog op handen gedragen, vooral omdat u erin slaagt communautaire twistpunten te beslechten waar politici het maar niet over eens geraken. Hoe beheerst u de communautaire spanningen, die toch ook binnen het Arbitragehof bestaan?

Arts: 'Er zijn binnen het Arbitragehof communautaire tegenstellingen, uiteenlopende visies, net als er ideologische tegenstellingen en visies zijn. Maar spanningen zijn er niet echt, precies omdat we er alles aan doen om de spanning eruit te halen. We doen er alles aan om de menselijke verstandhouding binnen het Hof te behouden. Iedereen beseft dat dat noodzakelijk is. Niemand heeft er baat bij het tot een open conflict te laten komen, want de dag erna hebben we elkaar opnieuw nodig.'

U streeft naar een consensus, maar het volstaat toch dat een meerderheid van de leden zich achter een voorstel van arrest schaart?

Arts: 'Formeel moet er gestemd worden en zijn zeven stemmen voor in voltallige zitting voldoende. Bij staking van stemmen - zes stemmen voor en zes stemmen tegen - is de stem van de voorzitter in functie doorslaggevend.'

'Ik ben er tien jaar en de stem van de voorzitter is in al die tijd zelden doorslaggevend geweest. In een minder belangrijke zaak is dat wel eens gebeurd, om de zaken vooruit te laten gaan. Maar in een moeilijk dossier nooit.'

In tegenstelling tot bijvoorbeeld het Grondwettelijk Hof in Duitsland worden de stemmingen in het Arbitragehof niet openbaar gemaakt. U streeft naar consensus maar die is er niet altijd. Hoe vaak is er geen consensus en wordt er bij meerderheid beslist?

Arts: 'De stemmingen worden in ons land niet openbaar gemaakt en dus kan ik daar geen precies antwoord op geven. Maar je mag ervan uitgaan dat consensus de regel is en dat beslissingen bij eenvoudige meerderheid de uitzondering zijn die de regel bevestigen. Mijn goede collega wijlen Louis-Paul Suetens zei mij toen ik hier pas was: 'hier wordt niet gewonnen of verloren'.'

Leidt dat streven naar consensus niet tot wollige arresten?

Arts: 'Ik ontken niet dat soms arresten worden gemaakt die niet zwart-wit gefundeerd zijn en dat is inderdaad het gevolg van het zoeken naar een consensus tussen twaalf mensen met verschillende ideologische en communautaire gevoeligheden. Tussen de regels van een arrest kan je dat zoeken naar een consensus lezen. Het uiteindelijke arrest is zelden identiek aan het ontwerp dat opgesteld werd door de verslaggevers. Ook wetten zijn overigens niet zwart-wit gefundeerd, dat zijn ook compromissen.'

Bij de toetsing van een wet of decreet aan het gelijkheidsbeginsel of het non-discriminatiebeginsel gaat het Hof stelselmatig na of een verschil in behandeling door de wet- of decreetgever 'redelijkerwijze' verantwoord is. Het oordelen over wat 'redelijk' is, is toch een uiterst subjectieve aangelegenheid?

Arts: 'De evenredigheidstoets is voor ons essentieel omdat de redeneringen die de grondslag van onze arresten vormen nooit louter juridisch zijn, er zit ook een maatschappelijke opvatting achter. Onze arresten combineren juridische kennis en gezond verstand. We trachten 'wijs' te zijn. Als we toetsen of een gelijke of ongelijke behandeling door de wetgever verantwoord is, trachten we een evenwicht te vinden tussen recht en rechtvaardigheid.'

Als het Hof morgen een meer progressieve of een meer conservatieve samenstelling krijgt, dan krijgen we dus andere arresten dan vandaag?

Arts: 'Dat is niet ondenkbaar omdat ook de samenleving in haar keuzes evolueert. Maar het belangrijkste is dat we ons effectief uitspreken over de zaken die aan ons voorgelegd worden. De wetgever heeft aanvaard dat de rechter zich mag uitspreken en dus moet de rechter zich uitspreken. Weigering van rechtspraak is de grootste fout die we zouden kunnen maken.'

Het Hof heeft een gemengde samenstelling, de helft van de leden is jurist, de andere helft is parlementslid geweest. Hoe zwaar weegt de politiek en de partijpolitiek op de besluitvorming van het Hof?

Arts: 'Alle gewezen parlementsleden komen binnen met een partijpolitiek rugnummer. Maar in zekere mate is dat ook het geval voor de juristen. Het parlement moet de voordracht van een lid van het Arbitragehof immers met een tweederde meerderheid goedkeuren en daar speelt de partijpolitiek. De mandaten worden tussen de partijen verdeeld op basis van hun sterkte in het parlement. Dat is een verdedigbaar systeem omdat daardoor alle strekkingen in het Hof vertegenwoordigd zijn. Maar eens benoemd, moeten alle banden met de politiek worden doorgeknipt. Bij mij is dat heel radicaal gebeurd en ik ga ervan uit dat ook mijn collega's alles doen om te voorkomen dat hun waardigheid en onafhankelijkheid als rechter in het gedrang wordt gebracht.'

Op basis van de evenredige vertegenwoordiging zou ook het Vlaams Blok in het Hof vertegenwoordigd moeten zijn.

Arts: 'Dat is een politiek probleem, daar moeten ze aan de andere kant van het park (wijst richting Wetstraat) maar zien uit te geraken.'

U krijgt steeds meer bevoegdheden. Hoe ver staan we nog van een 'gouvernement des juges'?

Arts: 'Het spreekt voor zich dat daar geen sprake kan van zijn. We hoeden er ons voor in de plaats van de wetgever te treden. Hoogstens kunnen we de wetgever iets suggereren.'

Toch hebt u het laatste woord. U beslist of een wet of decreet door de grondwettelijke beugel kan.

Arts: 'Dat is juist en niet juist. Als wij een negatief arrest vellen, gaat de zaak terug naar de politiek en zijn de politici opnieuw aan zet.'

Naast het gevaar van een 'gouvernement des juges' is er het gevaar van een 'guerre des juges'. Het is een publiek geheim dat het Hof van Cassatie de oprichting van het Arbitragehof destijds helemaal niet zag zitten. Zijn de relaties verbeterd?

Arts: 'We brengen als Arbitragehof respect op voor de interpretatie van de wetteksten, zoals die gebeurt door de rechters onder supervisie van het Hof van Cassatie. Maar er zijn altijd grijze zones. Daarover houden we volgend jaar met Cassatie, de Raad van State, de balies, de universiteiten en de hoven en rechtbanken een gezamenlijk colloquium. Dat we dat samen met Cassatie organiseren, vormt op zich al het beste bewijs dat daar een openheid is gegroeid. Cassatie vandaag is niet meer vergelijkbaar met Cassatie van pakweg tien jaar geleden. Er is een nieuwe generatie aangetreden die er geen wezenlijk probleem meer mee heeft dat Cassatie niet het Arbitragehof is geworden.'

Mark DEWEERDT

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content