<I>Pigment:</I> In de greep van de angst

(tijd) - De Zimbabwaanse oppositieleider Morgan Tsvangirai werd vorige week vrijgesproken; hij had zich niet schuldig gemaakt aan hoogverraad. Hij was in tegendeel in een val gelokt door president Robert Mugabe. Sterke man Mugabe regeert het land met ijzeren hand. De media heeft hij gemuilkorfd. 'Veel mensen hier geloven écht dat Groot-Brittannië op het punt staat Zimbabwe binnen te vallen.' Ondergrondse verslaggevers proberen de werkelijkheid toch naar buiten te brengen. Maar het is een riskante en ongelijke strijd.

'Stop je notitieboekje weg', waarschuwt de journaliste Netsai Mlilo. 'En je fotocamera ook. Want het barst hier van de verklikkers. Als de geheime dienst in de gaten krijgt dat je journalist bent, belanden we zó in de gevangenis.'

Mlilo behoort tot Zimbabwe's legertje ondergrondse journalisten. Ze werkt in het geheim voor een buitenlands radiostation en een nieuwswebsite. Druk pratend loopt de verslaggeefster door de zonovergoten straten van Zimbabwe's tweede stad Bulawayo. 'De paranoia vreet soms aan me. Je weet nooit of je je gesprekspartners kan vertrouwen. Ik heb geen vaste telefoon meer, omdat ik bang ben te worden afgeluisterd. En ik bewaar niets op de vaste schijf van mijn computer, omdat ik vrees voor een inval.'

Op de hoek van een straat duikt Mlilo een kerk in. Een medewerker van de kerk heeft haar getipt dat een politieagente informatie wil lekken over de gevreesde jeugdmilities van het regime. Na een gesprek in het schemerdonker van het kerkgebouw beent Mlilo naar een internetcafé om een mailtje te sturen aan haar opdrachtgevers. 'Ik hoop dat ik dit verhaal rond krijg, want die jeugdmilities mishandelen vaak burgers. Veel mensen zijn als de dood voor hen.'

Mlilo werkt ondergronds omdat onafhankelijke journalisten in Zimbabwe niet meer legaal kunnen opereren. President Mugabe heeft de media in zijn land de afgelopen jaren met harde hand gemuilkorfd. Er is één klein, onafhankelijk radiostation dat een uur per dag uitzendt en er zijn twee kleine zelfstandige weekbladen. Maar die moeten ontzettend op hun tellen passen om te blijven bestaan. De overige media zijn volledig in handen van Mugabe en zijn trawanten. De enige kritische krant is verboden, drukpersen en studio's zijn gebombardeerd en tientallen journalisten zijn geïntimideerd, gearresteerd en mishandeld. Volgens de journalistenorganisatie Verslaggevers Zonder Grenzen is Zimbabwe een van de ergste schenders van de persvrijheid ter wereld.

In reactie op de onderdrukking zijn naar schatting enkele tientallen Zimbabwaanse journalisten ondergronds gegaan. Met gevaar voor lijf en leden proberen ze hun landgenoten van informatie te voorzien. Ze maken in het geheim reportages voor radiostations die vanuit het buitenland uitzenden, ze schrijven voor nieuwsbrieven en websites, of werken, zo discreet mogelijk, voor buitenlandse media.

'Het is ontzettend gevaarlijk geworden om in Zimbabwe als onafhankelijk journalist te werken', zegt Abel Mutsakani, voormalig redactiechef van Zimbabwe's enige onafhankelijke dagblad, dat vorig jaar door politieagenten met machinegeweren werd gesloten. Mutsakani runt sinds begin juli vanuit het buurland Zuid-Afrika de nieuwswebsite Zim Online. Hij vertelt zo'n twintig ondergrondse verslaggevers te hebben in Zimbabwe. 'Het is een tamelijk vreemde situatie. Normaal gesproken werken journalisten juist heel openlijk. Ons vak drááit om openheid. Maar nu dat te gevaarlijk is geworden, runnen we in feite een soort inlichtingenoperatie. Mijn verslaggevers opereren als spionnen.'

Zimbabwe werd in 1980, na een jarenlange bevrijdingsstrijd tegen een blank minderheidsbewind, onafhankelijk. Het land gold lange tijd als een van Afrika's meest stabiele en veelbelovende naties. Toch kende het land nooit persvrijheid. Televisie en radio waren volledig in handen van de staat en ook de geschreven pers werd vrijwel geheel beheerst door president Mugabe. 'Er waren altijd onderwerpen waarover je niet kon berichten', zegt Gerry Jackson, oud-verslaggeefster van de Zimbabwaanse staatsomroep. 'Mugabe had het land bevrijd. Kritiek op hem was onmogelijk.'

Ironisch genoeg is de huidige zware repressie indirect het gevolg van een kortstondige, beperkte opbloei van de vrije pers. In de jaren negentig spoelde een golf van democratisering over Afrika. Ook Mugabe liet de teugels midden jaren negentig vieren. Radio en televisie bleven in staatshanden. Maar journalisten mochten enkele zelfstandige weekbladen en tijdschriften oprichten. En in 1999 zag een onafhankelijk dagblad het licht, de Daily News. 'Wij vertellen het zoals het is', luidde de slogan van de nieuwe krant, die in korte tijd uitgroeide tot de grootste van het land.

Het probleem voor Mugabe was dat, met de vrije pers, ook de politieke oppositie groeide. Want de president en zijn regeringspartij waren sinds hun aantreden steeds arroganter en corrupter geworden. Veel functionarissen gebruikten hun overheidsmacht vooral om zichzelf en hun vriendjes te bevoordelen. Ondertussen groeide de werkloosheid, nam de armoede toe en bleef Zimbabwe's belangrijkste probleem, de ongelijke landverdeling, onopgelost. Twee decennia na de machtsovername was het overgrote deel van de landbouwgrond nog steeds in handen van een kleine elite van blanke boeren. De nieuwe bladen schreven over deze problemen en lieten de oppositie aan het woord.

Toen Mugabe besefte dat hij de macht dreigde te verliezen, stortte hij het land in een gewelddadige herverdeling van de landbouwgrond. Zimbabwe belandde daardoor in een diepe economische crisis. Het regime begon bovendien een terreurcampagne tegen de oppositie en tegen onafhankelijke journalisten.

'Ze proberen alle verslaggevers te dwingen zich te gedragen als pr-functionarissen van de regering', fluistert journalist Themba Nkosi in een café in het centrum van Bulawayo. 'Iedereen moet Mugabe ophemelen en de mensen wijsmaken dat Groot-Brittannië Zimbabwe opnieuw wil koloniseren.'

Nkosi, een slanke veertiger, is officieel alleen in dienst bij een radiozender in Zimbabwe, maar hij werkt daarnaast, in het geheim, ook voor SW Radio Africa, een onafhankelijk radiostation dat vanuit Londen via de korte golf uitzendt naar Zimbabwe. 'We doen ons best mensen een alternatieve bron van nieuws te bieden', zegt hij.

Maar ondanks zijn idealisme is Nkosi niet optimistisch over het effect van de ondergrondse activiteiten. Hij tikt met een wijsvinger op de staatskrant Chronicle, die voor hem op tafel ligt. 'Veel mensen lezen alleen staatskranten en luisteren en kijken naar de staatsradio en -televisie. Zij worden elke dag bestookt met propaganda en geloven écht dat de economische crisis het gevolg is van een westers komplot en dat Groot-Brittannië op het punt staat Zimbabwe binnen te vallen.'

Uit recent opinieonderzoek van de universiteiten van Kaapstad en Michigan blijkt dat Mugabe's combinatie van mediaterreur en massapropaganda behoorlijk effectief is. Het percentage Zimbabwanen dat vertrouwen heeft in Mugabe groeide van 20 procent in 1999 naar 46 procent nu. De steun voor democratie daalde ondertussen fors. Slechts 48 procent van de ondervraagden zei democratie te prefereren boven andere politieke systemen. In 1999 was dat nog 71 procent.

'Het zijn heel teleurstellende resultaten', zegt Nkosi. 'Wij wagen ons leven om betrouwbare, afgewogen informatie naar buiten te brengen, maar het haalt kennelijk weinig uit.'

Zo'n achthonderd kilometer zuidelijker, in het Zuid-Afrikaanse Johannesburg, zit de Zimbabwaanse verslaggever Basildon Peta op de redactie van de krant The Star te telefoneren. Peta - boomlang, strak in het pak - was in de tweede helft van de jaren negentig, toen de vrije pers even leek op te bloeien in Zimbabwe, een van de bekendste journalisten van het land. Hij onthulde diverse corruptieschandalen, waarbij vaak hoge functionarissen van de regeringspartij betrokken waren. Maar begin 2002, in de aanloop naar de parlementsverkiezingen die Mugabe's partij frauduleus zou winnen, werd de grond hem te heet onder de voeten.

'Ik werd gevolgd, vond kogels voor mijn deur, de politie arresteerde me. Het werd steeds enger', vertelt Peta, nadat hij de telefoonhoorn heeft neergelegd. Voor hem op zijn bureau liggen stoffige, hoge stapels paperassen, aan de muur hangt een vergeelde kaart van Afrika. 'Ik ging ervan uit dat ik slechts twee maanden in Zuid-Afrika zou hoeven te blijven, tot na de verkiezingen. Helaas is dat nogal tegengevallen. De onderdrukking van de pers is alleen maar toegenomen.'

De verslaggever is inmiddels behoorlijk teleurgesteld in de Zuid-Afrikaanse autoriteiten, die het regelmatig opnemen voor Mugabe. Zo protesteerde de Zuid-Afrikaanse regering enige tijd geleden in een brief in de zaterdageditie van The Star tegen berichtgeving over het repressieve karakter van Mugabe's bewind. 'Wij vinden het moeilijk te begrijpen wat u bedoelt als u het hebt over een dictator', aldus de regering in de brief.

Toch houdt Peta er de moed in. Hij glimlacht: 'Ik heb de hoop opgegeven dat de Zimbabwaanse bevolking in opstand komt. Het regime heeft daarvoor te veel controle over de samenleving. De mensen zijn in de greep van de angst. Maar Mugabe is tachtig en zal toch een keer aftreden of overlijden. Hopelijk wordt het dan beter.'

De namen Netsai Mlilo en Themba Nkosi zijn pseudoniemen. De echte namen van beide journalisten zijn bekend bij de redactie.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud