's Lands Glorie: Congreszuil moet weer wit glanzen over Brusselse binnenstad

(tijd) - De Congreszuil aan de Brusselse Koningsstraat staat in de steigers. Een grondige renovatiebeurt moet het monument opnieuw de witte glans en uitstraling geven die architect Joseph Poelaert tijdens de bouwjaren vanaf 1850 voor ogen had. De opwaardering is nodig. Een keer per jaar, op 11 november, krijgt de zuil hoog bezoek wanneer koning, leger en oudstrijders er hun gesneuvelde makkers komen herdenken. Maar tijdens de overige dagen van het jaar staat de zuil treurig te verkommeren, aangetast door een slechte stadslucht en weggedrukt tegen het lelijke bouwgeweld van het Rijksadministratief Centrum.

Op de hoek van het Congresplein, waarvan de Congreszuil dominant het middelste deel beheerst, en de De Lignestraat ligt een kleine taverne. Vooral pendelaars vinden de weg naar het café achter de tralieraampjes op de benedenverdieping van een kantorengebouw. Enkel het reclamebord boven de ingang verraadt het bestaan ervan. Taverne La Colonne is meteen ook het enige eerbetoon in de verre omgeving dat de Congreszuil als Brussels en Belgisch monument te beurt valt.

Nochtans had de minister van Binnenlandse Zaken, Charles Rogier, in 1849 grootse plannen met de zuil. Hij wou een herdenkingsmonument voor het Nationaal Congres dat het pas onafhankelijke België van november 1830 tot februari 1831 een grondwet, een staatshoofd en dus een institutionele identiteit bezorgde.

Rogier wou een monumentale zuil, een constructie die naar het oude Rome zou verwijzen en alle waarden van die antieke beschaving voor het jonge en ambitieuze België moest vertalen. Het bouwkundige machtsvertoon dat de minister voor ogen had, botste op kritiek. 'Als symbool stelt een zuil niets voor. Je kan er hoogstens het idee van macht in ontdekken. En dat idee mag het monument, dat opgetrokken wordt als eerbetoon aan het Nationaal Congres, niet beheersen. Het congres voerde geen oorlog, maar bezorgde ons met zijn instellingen een duurzame vrede', schreef Le journal de l'architecture in 1849.

Het concept van de zuil haalde het toch en na een wedstrijd kreeg architect Joseph Poelaert de opdracht. De man die vooral gekend is als de architect van het Brusselse Justitiepaleis, tekende wat minister Rogier wou zien: een trotste zuil van 47 meter hoog die de grote ambities van het jonge België moest weerspiegelen.

Op 25 september 1850 legde koning Leopold I de eerste steen. Pas bijna tien jaar later en met drie jaar vertraging werden de werken op 26 juni 1859 afgerond. Vertraging en verwarring waren een constante tijdens de bouwperiode. Een late poging van de stad Brussel om de plaats voor het bouwwerk naar de Wetstraat te verhuizen, mislukte. Eens Poelaert en zijn medewerkers groen licht kregen voor de constructie op het Congresplein, sloopten ze de voorbereidende funderingswerken die de stadsdiensten hadden laten uitvoeren. Poelaert twijfelde aan de kwaliteit van het werk en bouwde een nieuwe fundering tot 13 meter diep in de grond.

Op de dag dat koning Leopold de eerste steen legde, wist de architect nog altijd niet welk materiaal hij voor de zuil zou gebruiken. De Congreszuil staat op een enorme sokkel. Die dient deels om het niveauverschil met de Koningsstraat op te vangen en is gebouwd met granietsteen uit het Waalse Soignies. Vanuit de metaalindustrie was er stevig lobbywerk om de zuil uit metaal op te trekken. De metaallobby vond dat een land dat leeft van de metaalindustrie zo'n gebaar niet kon weigeren.

Maar de lobby haalde het niet. Poelaert bouwde een stenen constructie en trok naar het Duitse Herzogenrath voor helwitte zandsteen. De opvallende witte kleur van de steen moest mee voor grandeur zorgen. Zandsteen wordt in tegenstelling tot kalksteen weinig gebruikt voor bouwwerken. De Congreszuil bevindt zich in het selecte gezelschap van bouwwerken zoals de Dom van Aken. Ook die Dom is met stenen van Herzogenrath gebouwd.

Maar het gebruik van zandsteen heeft een keerzijde. De nadelige eigenschappen van het materiaal zorgden de voorbije decennia voor de treurnis waarmee het monument onopvallend op het Congresplein staat te verkommeren. 'De steen is moeilijk te reinigen omdat hij een open oppervlakte heeft. Het vuil dringt makkelijk in de poriën binnen', zegt Hugo Claes. Claes is bij de Cel Restauratie van de Studiedienst van de Regie der Gebouwen verantwoordelijk voor het renovatieproject.

Al in 1859 waarschuwden vaklui dat de zandsteen van Herzogenrath broos en niet geschikt is om de tand des tijds te doorstaan. Vanaf 1870, amper tien jaar na het einde van de bouwwerken, waren er herstellingswerken nodig. De stellingen die nu rond de Congreszuil staan, zijn nodig voor de eerste grondige restauratie sinds de jaren zestig.

De renovatiespecialisten maken deze keer gebruik van een nieuwe techniek. Het afschuren van de vuile bovenlaag, een procedure die in het verleden gebruikt werd, beschadigt het bouwwerk al te zeer. Daarom wordt nu een laserinstallatie ingezet om het vuil uit de stenen te verwijderen en de zuil de volgende maanden een zo groot mogelijk deel van zijn oorspronkelijke witte kleur terug te bezorgen.

Het probleem met de lasertechniek is dat de renovatie bijzonder traag vordert. De machine haalt een capaciteit van hoogstens een vierkante meter tot anderhalve vierkante meter per dag. De einddatum van de werken is in elk geval 11 november. Dan moeten de koning en oudstrijders voor het eerst sinds lang de onbekende gesneuvelden kunnen eren voor een witte zuil zoals Joseph Poelaert hem bedacht had.

Vreemd is dat de Congreszuil precies aan die jaarlijkse traditie zijn relatieve bekendheid dankt. Nochtans kwam het monument er in 1850 tot meerdere eer en glorie van de stichters van het vaderland en niet als herdenkingsplaats voor gesneuvelde soldaten.

Pas vanaf 11 november 1922 kreeg het graf van de Onbekende Soldaat zijn plaats aan de Zuil. De verering van gevallen strijders zonder naam tijdens de Grote Oorlog kwam uit Frankrijk overwaaien. Aan de voorzijde van de Congreszuil werd een granieten steen met bronzen plaat gelegd.

Op die plaat wordt hulde gebracht aan de gesneuvelde onbekenden. Die eerste keer in 1922 was er overigens nog geen sprake van een eeuwige vlam. De waakvlam kwam er pas in 1924. Intussen is de eerbetuiging voor de gesneuvelden aan het graf van de onbekende soldaat uitgebreid voor de doden van de Tweede Wereldoorlog en sinds 1998 ter nagedachtenis van alle Belgen die voor de vrede gestorven zijn.

De Congreszuil heeft zo haar rol als centrale gedenkplaats in de Belgische militaire traditie weten te bestendigen.

Ook de eerste bestemming van de zuil, het eerbetoon aan het Nationaal Congres van 1831, mag na de renovatie hopen op een nieuw elan. Hoog op de sokkel die de zuil ondersteunt, prijken langs de vier zijden marmeren platen. Langs drie zijden kregen de namen van de deelnemers aan het Congres een plaats. Aan de voorzijde werd in het jonge België van de jaren 1850 een verkorte versie van de grondwet in de platen gekapt.

Het marmer is net zoals de zuil zelf aangetast en moet vervangen worden. Dat lijkt een detail in het grote geheel van de renovatie. Maar de marmeren platen aan de voorzijde zijn getuigen bij uitstek van de Belgische geschiedenis. De teksten zijn eentalig in het Frans en stralen de erfenis van het unitaire België uit, van lang voor er sprake was van een federale staatsindeling en grondwetswijzigingen.

De vervanging van de platen confronteerde de renovatiedeskundigen met een delicaat politiek probleem. Tot in de Kamer doken vragen op over het al dan niet vervangen van de eentalige teksten door tweetalige fragmenten uit de aangepaste grondwet. Uiteindelijk koos de Belgische bouwheer voor de authenticiteit van het monument. De platen worden vervangen door identieke kopieën. Wel komen er naast de Congreszuil een reeks nieuwe verklarende panelen. Die moeten de bezoeker in verschillende talen uitleggen waarom een gigantische monument weggeplukt uit de traditie van het oude Rome en met op zijn top een standbeeld van de eerste Belgische vorst staat te glanzen in een buurt zoals die van het Rijksadministratief Centrum.

Renaat SCHROOTEN

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect