Vet is de doder van de 21ste eeuw

(tijd) - Het aantal zwaarlijvigen is de voorbije tien jaar haast verdubbeld. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie kampen 1,7 miljard volwassenen en kinderen met overgewicht. Experts waarschuwen dat de jeugd van vandaag door obesitas vijf tot tien jaar minder levensverwachting kan hebben dan haar ouders. De uitkomst hangt af van de aanpak. De beleidsverantwoordelijken kunnen veel opsteken van de ervaring met de strijd tegen tabak. Want vet neemt in de 21ste eeuw de plaats in van tabak als doder.

Waarom zijn we te dik? Omdat we te veel eten en te weinig bewegen. Omdat voedsel erg goedkoop en overal en altijd verkrijgbaar is. En handige marketing maakt overconsumptie van voedsel aanvaardbaar, zegt de Newyorkse hoogleraar Marion Nestlé: 'Goedkoop voedsel vindt zo zijn weg naar de consument. Meer mensen eten meer.' Het is nu volledig aanvaard dat je op elk moment van de dag om het even wat eet in gelijk welke hoeveelheid. Nestlé ziet in haar praktijk regelmatig kinderen die alleen al door frisdranken 5.000 kilocalorieën per dag binnenkrijgen. Een volwassene heeft in onze maatschappij maar tussen 2.000 en 3.500 kcal nodig.

In de Verenigde Staten geeft de voedingsindustrie 25 miljard euro per jaar uit aan directe reclame en promotie. Daarbij verbleken de budgetten van de tabaksindustrie. De merknamen Coca-Cola en McDonald's zijn bekend over de hele wereld en in elk nieuw land waar junkfood geïntroduceerd wordt, slaat het aan.

Vooral junkfood maakt dik en het werkt net als sigaretten verslavend. Het bevat meer energie dan eenzelfde volume normaal voedsel en daarom veroorzaakt het zwaarlijvigheid, stellen Britse wetenschappers in het tijdschrift Obesity Reviews. Eenvoudig gesteld eten we tot we verzadigd zijn. Het volume voedsel dat we verorberen, of het nu hamburgers of boterhammen zijn, draagt in grote mate bij tot dat verzadigingsgevoel. Is onze maag vol dan daalt de honger. De onderzoekers berekenden dat wie tweemaal per week junkfood eet, op jaarbasis acht kilo vet extra verorbert. Bovendien is ons lichaam niet gemaakt voor zeer energierijk voedsel. Op termijn verstoort dat ons eetlustmechanisme en ontstaat een hunker naar het hoogcalorische junkfood, met verslaving en obesitas als gevolg. De effecten uiten zich net als bij roken slechts op de lange termijn: hartziekte, diabetes, kanker, ademhalingsmoeilijkheden en gewrichtsklachten.

Vermageren lijkt eenvoudig: eet minder en beweeg meer. Maar zo simpel is het niet, getuigt Adam Drewnovski van het Centrum voor Volksgezondheid van de universiteit van Washington. 'Overgewicht komt net zoals roken vooral voor bij de armste bevolkingsgroepen met de laagste opleiding. Voor een belangrijk deel is dat te verklaren door de lage kostprijs van calorierijk voedsel.' Drewnovski ziet een paradox: als je wilt besparen op voeding zal je eerder calorierijk voedsel kopen met een lage verzadigingsgraad waar je dik van wordt. De hogere kostprijs van gezonde voeding is een hinderpaal voor gezinnen met laag inkomen.

De Australische professoren Boyd Swinburn en Garry Egger gaan nog een stap verder. Dik zijn, zeggen ze, houdt het risico in dat je op een hellend vlak belandt waarbij je alleen nog dikker kan worden. De toestand van overgewicht houdt zichzelf in stand. Dikke mensen uit de lagere klasse hebben minder kans op een goede opleiding en op een goede baan. Het is bekend dat werkloosheid of jobs met een lage scholingsgraad meer chronische stress veroorzaken omdat de laaggeschoolde weinig beslissingsvrijheden en controle heeft. Dat alles kan leiden tot 'eten uit frustratie' of overmatig alcohol- of frisdrankverbruik, wat dan weer het overgewicht doet toenemen.

Dikke mensen worden sociaal gediscrimineerd omdat zwaarlijvigheid in tegenstelling tot diabetes of hoge bloeddruk aan de buitenkant te zien is. Een dikkerd krijgt al snel het stigma 'vadsig' en 'gulzig' mee. Hoe dikker, hoe moeilijker het ook wordt om aan lichaamsbeweging te doen. Dikke mensen hebben vaak gewrichtspijnen, lage rugpijn en ademhalingsmoeilijkheden. Ze slapen slecht en snurken vaak waardoor ze moe zijn overdag. Al die factoren staan de overstap naar sportbeoefening in de weg, en dat leidt tot nog meer gewichtstoename.

Mensen met overgewicht weten zelf ook wel dat ze te dik zijn en dat hun gewicht hun gezondheid schaadt. Ze verschillen daarin niet van rokers. Maar louter kennis van gezondheidsrisico's leidt zelden tot een gedragsverandering. En dus hebben 'opvoedkundige' strategieën - 'Vermager! Rook niet!' - amper impact. Gedragstherapie, en niet kennistherapie, kan helpen. Net zoals de meeste rokers het liefst willen stoppen zijn de meeste dikke mensen niet tevreden met hun lichaam. Hun laag zelfbeeld kan angst- of schuldgevoelens of een depressie uitlokken. De persoon in kwestie gaat nog meer eten en overmatig cola of alcohol drinken. Bovendien gaat het nemen van antidepressiva vaak met gewichtstoename gepaard.

Nieuwe diëten komen en gaan. Ze zijn niet vol te houden en eindigen in een nog grotere gewichtstoename, het bekende jojofenomeen. Het gevolg is nog meer depressie en een nog lager zelfbeeld.

Dikke mensen hebben heel wat meer te overwinnen dan enkel hun teveel aan kilo's. Vermageren is erg frustrerend en verschilt daarin niet van stoppen met roken. De maatschappij kan heel wat verschillende paden bewandelen om zwaarlijvigheid aan te pakken. Preventief optreden bij kinderen is, net als bij roken, de belangrijkste strategie.

Deskundigen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) zijn het erover eens dat de oplossing niet bij het individu of de dokter ligt. De stap naar gezonde voedingsgewoonten en sport is even lastig als het afleren van roken. Daarom overwegen de strategen overgewicht op dezelfde manier aan te pakken als het roken. Dat is niet eenvoudig. Een overheidsbeleid tegen overgewicht botst met de belangen van sommige voedselproducenten. Vorsers moeten aantonen dat de volksgezondheid verbetert als het aantal dikke mensen daalt. Het grote verschil met roken is dat de bewering dat obesitas de volksgezondheid schaadt nog onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd is. Dat is de achilleshiel van het beleid, zeggen experts.

Volgens de Zuid-Afrikaanse gezondheidsdeskundige Mickey Chopra gebruikt de voedselindustrie dezelfde tactiek als de tabaksindustrie: ze verstrekt foutieve informatie, ze schept verwarring over onderzoeksresultaten en ze houdt belastend wetenschappelijk onderzoek achter. Voedingsmultinationals maken van de consumptie van suiker en vetproducten een 'coole' levensstijl en lobbyen bij de overheden om maatregelen tegen ongezonde voeding ongedaan te maken. Uitspraken zoals 'Er bestaat geen ongezond voedsel, er zijn alleen ongezonde eetgewoonten' of 'Niet junkfood is het probleem maar het gebrek aan lichaamsbeweging' zijn typisch. De industrie trekt een rookgordijn op rond de rol van de verschillende soorten suiker en vet en verwijst naar het schaarse wetenschappelijk onderzoek.

'Het zal nog een stuk moeilijker zijn dan bij de tabakscontrole om een internationale strategie af te spreken tegen de distributie van ongezonde voeding. Nationaal is echter veel mogelijk', zegt Chopra. 'Een goede bewustmakingscampagne bij de bevolking moet eerst een maatschappelijk draagvlak creëren. Junkfood moet uit de scholen geweerd worden. Dat zo'n strategie werkt, bewijst Finland. In de jaren zeventig stierven nergens op de wereld meer mensen aan een hartinfarct. Er kwamen overheidscampagnes: op school wordt elk kind jaarlijks gewogen en lichamelijke opvoeding krijgt veel aandacht. Frisdrankautomaten met gesuikerde softdrinks zijn verbannen uit zowel de klas als de kantine. De producenten hebben zich stilaan aangepast aan de veranderde vraag naar vetarme producten. Het aantal infarcten is gedaald.

Langzamerhand komen initiatieven op gang. Midden september besliste de Brusselse regering snoep- en frisdrankautomaten te verwijderen uit het kleuter- en het lager onderwijs. De Britse overheid wil automaten, reclame en sponsoring van snoep en frisdranken in scholen verbieden. Ze stelt voor voedingsproducten te voorzien van rode, gele of groene stickers naargelang de caloriewaarde en ze wil accijnzen heffen op ongezonde producten om de vraag te drukken. De WGO vraagt een verbod op advertenties van ongezonde voeding voor kinderen en beperkingen van het suikergehalte.

Degelijk onderzoek zal de basis zijn om overheidsstrategieën door te drukken. Uit onderzoek in Californië en Montana blijkt dat een openbaar rookverbod leidt tot stoppen met roken. Het helpt rookverslaafden dus. Kan openbare junkfoodrestrictie eetverslaafden helpen? Het woord is aan de wetenschap.

Hendrik CAMMU

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud