Senior writer

Angela Merkel is nu 15 jaar kanselier van Duitsland. Het toonbeeld van stabiliteit in de Europese politiek slaagt er niet in haar opvolging netjes te regelen.

Op 22 november 2005 nam Angela Merkel het roer in handen in de Duitse politiek, na een fel bevochten verkiezing die ze nipt won van de zittende kanselier Gerhard Schröder. Merkel, ooit smalend omschreven als 'das Mädchen' door gewezen kanselier Helmut Kohl, zou in 15 jaar haar reputatie uitbouwen tot de 'Mutti' van de Duitse natie. Al was het een hobbelige en woelige weg. De koele wetenschapster durfde best onverwacht uit de hoek komen. Al was daar ook over nagedacht.

Onverzettelijkheid is een kenmerk, je kan dat ook standvastigheid noemen. Maar bij grote crisissen had Merkel het vaak moeilijk om keuzes te maken. De bankencrisis van 2008 vloeide in Europa naadloos over in de eurocrisis in 2011. De worsteling om de eenheid van de eurozone te bewaren eindigde in een dramatisch slot in Griekenland in 2015. De eurocrisis sloeg diepe wonden in heel Europa en dreef veel landen uit elkaar. Die eenheid is nog altijd niet hersteld, al legt de coronapandemie daar nu even een deken over.

Bij grote crisissen had Merkel het vaak moeilijk om keuzes te maken.

Onverwacht durft Merkel ook zijn. Na de kernramp in Fukushima in 2011 besliste ze snel en abrupt dat het voortaan gedaan was met kernenergie in haar land. De energietransitie kostte handenvol geld aan de industrie en de bevolking, maar ze werd doorgevoerd. Tot en met bruinkoolcentrales, die tot vandaag draaien in Duitsland.

In een soort charmeoperatie na het bikkelharde Duitse standpunt in de eurocrisis opende Merkel in 2015 op het hoogtepunt van de migratiecrisis de grenzen voor vluchtelingen. 'Wir schaffen das', luidde het, een echo van de slogan 'Yes, we can' van de toenmalige Amerikaanse president Barack Obama. Ook dat beleid leidde en leidt in Europa nog steeds tot verdeeldheid en onrust.

Al die jaren probeerde Merkel natuurlijk gewoon haar partij - de christendemocratische CDU en haar Beierse partner CSU - aan de macht te houden. Eerst regeerde ze met een ruime 'grote coalitie' tussen christendemocraten en sociaaldemocraten, daarna met een coalitie met de liberalen, om daarna opnieuw tweemaal de 'GroKo' met de sociaaldemocraten aan te gaan.

Er was een constante. De kleinere coalitiepartner verloor systematisch bij iedere federale verkiezing. Bij de laatste verkiezing wilden de sociaaldemocraten er zelfs de brui aan geven, maar uiteindelijk gingen ze alsnog een coalitie met Merkel aan.

Het Duitse politieke landschap ontsnapte niet aan de Europese tendens van versplintering.

Het Duitse politieke landschap ontsnapte niet aan de Europese tendens van versplintering. De extreemrechtse Alternative für Deutschland veroverde een vaste plek, wat om historische redenen opvallend en onrustwekkend is. Ook de extreemlinkse Die Linke wist flink wat kiezers naar zich toe te halen. Merkel mag dan voor vele Duitsers een verbindende factor zijn, politiek kon ze steeds minder verbinden.

Vorig jaar zakte de huidige coalitie naar een dieptepunt in de peilingen en de zogenaamde GroKo had zelfs geen meerderheid meer.

De kentering kwam met de coronapandemie. Is het omdat Merkel hier op vertrouwd wetenschappelijk terrein speelt? Of omdat ze de situatie analytisch opneemt en dat eenvoudig op televisie kan uitleggen? Hoe dan ook, bij het uitbreken van de pandemie schoot haar populariteit de hoogte in en haast zeven op de tien Duitsers oordeelde dat ze de crisis goed aanpakte.

Maar de debatten over de aanpak van de coronacrisis verharden ook in Duitsland. De deelstaten hebben de eindregie in handen. Vanuit Berlijn kan Merkel alleen maar oproepen tot een eendrachtig beleid en dat valt steeds moeilijker. Maar ze blijft daar ook onverzettelijk haar lijn volgen. Aan degenen die de economie voorrang willen geven op de coronamaatregelen, luidt haar antwoord dat een slechte aanpak van de pandemie de economie nog meer schade zal berokkenen en dat de eindfactuur hoger zal liggen.

De Duitse kanselier kan een indrukwekkend parcours voorleggen, maar ze heeft geen duidelijke opvolger. Misschien is haar schaduw wel te groot om die kwestie ordelijk te regelen.

De persoonlijkheid van Merkel en haar lange ambtsperiode maken dat ze internationaal veel aanzien heeft verworven. En het maakte ook dat de samenwerking met de Amerikaanse president Donald Trump hopeloos misging.

Volgend jaar neemt Merkel in principe afscheid van de politiek. Het grootste probleem is dat haar opvolging niet is geregeld. In principe moest Annegret Kramp-Karrenbauer de fakkel overnemen, maar die struikelde. Het alternatief, Ursula von der Leyen, is inmiddels gepromoveerd tot voorzitter van de Europese Commissie.

Bij de volgende verkiezingen staat Duitsland dus voor een onzekere toekomst. Wie de CDU als kandidaat-kanselier naar voren schuift, wordt pas duidelijk in januari. De vraag is of de partij zonder Merkel kan overleven. De tweede partij van het land is tegenwoordig de groene partij.

De Duitse kanselier kan een indrukwekkend parcours voorleggen, maar ze heeft geen duidelijke opvolger. Misschien is haar schaduw wel te groot om die kwestie ordelijk te regelen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud