opinie

Corona versnelt omslag naar stakeholderkapitalisme

De coronacrisis kan ertoe leiden dat meer bedrijven sneller maatschappelijke doelen en stakeholderbelangen voorop zullen stellen.

Er was een tijd dat ondernemingen het maatschappelijk belang dienden. Dat was al zo in de Griekse oudheid. Tekenend is dat Aristoteles uitweidt over de economie in zijn Politica. Oikonomia heeft als onderdeel van het publieke leven tot doel de staat en de burgers te voorzien in hun noodzakelijke behoeften. Het maatschappelijke karakter van de onderneming klinkt in het Duits nog mooi door in de wet op de Gesellschaft mit beschränkter Haftung (GmbH) uit 1906. De onderneming als gemeenschap, die door de samenleving in staat wordt gesteld om in het maatschappelijk belang te opereren.

Het corona-effect, de nieuwe economie na de pandemie

©Filip Ysenbaert

Corona heeft inkomsten doen crashen, businessmodellen ontwricht, gewoontes dooreengeschud, veranderingen doorgeduwd. Wat keert terug naar het oude? Wat blijft voor altijd anders? En vooral: welke kansen biedt dat?

De opkomst van het aandeelhouderskapitalisme vanaf de jaren 60 van de vorige eeuw was zo succesvol dat dat inmiddels de politiek en de samenleving volledig overvleugelt. Het economische belang is dominant geworden, terwijl de staat de waarborgen voor een menswaardige economie heeft ingeleverd.

Al sinds de opkomst van de milieubeweging in de jaren 70 wordt tegen het externaliserende gedrag van bedrijven geprotesteerd. Diezelfde bedrijven zien ook steeds vaker de noodzaak van verandering in. Dat heeft geleid tot een groeiend aantal bedrijven die de VN Sustainable Development Goals (SDG's) en het Parijse klimaatakkoord omarmen. Veel multinationals zijn zijn alerter en adaptiever geworden, al hebben hun bijdragen soms niet meer om het lijf dan het verschuiven van de dekstoelen op de Titanic.

Veel multinationals zijn zijn alerter en adaptiever geworden, al hebben hun bijdragen soms niet meer om het lijf dan het verschuiven van de dekstoelen op de Titanic.

Betekenisvoller is de opkomst van de B Corp en de maatschappelijke onderneming, bedrijven die het nastreven van maatschappelijke doelen en stakeholderbelangen vooropstellen. De coronacrisis kan die omslag versnellen en versterken in Europa en daarbuiten. Dat hangt samen met drie factoren:

  • De druk van burgers, wetenschappers, maatschappelijke organisaties en rechters op overheden neemt toe om de controle over de samenleving weer in eigen handen te nemen. De oproepen om de crisis als een kans voor de overheid te zien om haar beleid te verduurzamen worden in heel Europa gehoord en verstaan. Europees commissaris Frans Timmermans zei daar op 1 september over dat Covid-19 om grote overheidsinvesteringen vraagt. Waarom zou je dan kiezen als je met klimaatinvesteringen zowel de crisis kan bestrijden als het milieu kan dienen?
  • Diverse overheden grijpen de crisis aan om duurzaamheidsvoorwaarden te stellen aan steunverlening. Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk verlenen staatssteun aan hun nationale luchtvaartmaatschappijen in ruil voor verregaande milieumaatregelen. Meer algemeen moeten bedrijven werk maken van milieuverbetering, belastingen betalen en hun werknemers zoveel mogelijk in dienst houden.
  • De crisis versterkt fundamentele wijzigingen in consumptie- en productiepatronen. Naast de overgang naar een meer digitale economie zetten veel bedrijven momenteel in op ‘reshoren’. Dat is het terughalen van productie uit Oost-Europa of Azië als gevolg van nieuwe technologische ontwikkelingen. Robotisering maakt het weer rendabel in Europa te produceren. Ook ontstaan door Covid-19 radicaal andere patronen in het mondiale zakenleven, al was het maar door een sterke vermindering van het (zakelijke) vliegverkeer.
Covid-19 kan de trend van vernieuwend, maatschappelijk ondernemen versterken, maar dan wel door een ‘Gesellschaft’ die opereert onder het primaat van de politiek.

De vraag is nu of de Europese en nationale overheden voldoende inzien dat de transitie alleen zal slagen als ze als gevolg van de ontstane crisis hun regulerende rol herontdekken. Milton Friedman merkte in zijn in 1962 gepubliceerde 'Capitalism and Freedom' op: ‘Alleen een crisis leidt tot echte verandering. Als die crisis zich voordoet, zijn de acties die worden ondernomen afhankelijk van de ideeën die er zijn.’ Naar ons idee dient Europa tenminste drie stappen te zetten.

  • In de eerste plaats vraagt een transitie die gericht is op een inclusieve, duurzame en rechtvaardige ontwikkeling van de samenleving en de economie om een wijziging in de corporate governance codes. Ondernemingen dienen te worden geleid in het belang van alle stakeholders, zoals de Nederlandse Corporate Governance Code inmiddels voorschrijft.
  • Ten tweede dient Europa het Franse Plan d’Action pour la Croissance et la Transformation des Entreprises - beter bekend als de Loi Pacte - op te schalen naar de hele Europese Unie. De wet stimuleert bedrijven om rekening te houden met sociale en maatschappelijke aspecten van het ondernemen. Meer in het bijzonder creëert ze een nieuwe rechtspersoon, de Entreprise à Mission, die ondernemingen in staat stelt expliciet te handelen in het belang van alle stakeholders. B Corp Danone was eerder dit jaar de eerste onderneming die met steun van de aandeelhouders de transformatie naar een Entreprise à Mission inzette.
  • Ten derde dienen de overheden de grote invloed van de bedrijfslobby's op de beleids- en besluitvorming in de Unie een halt toe te roepen.

Covid-19 kan daarmee de trend van vernieuwend, maatschappelijk ondernemen versterken, maar dan wel door een ‘Gesellschaft’ die opereert onder het primaat van de politiek, en niet omgekeerd. Het is tijd dat de politiek haar klassiekers herleest.

Harry Hummels Hoogleraar aan de universiteiten van Maastricht en Utrecht

Tom van der Lubbe Ondernemer en medeoprichter hypotheekadviesketen Viisi

Lees verder

Gesponsorde inhoud