opinie

Noelsspeak | België en Europa moeten minder fragiel worden

Econoom en stichter Econopolis

Zet een systeem onder zware druk en de zwakke punten komen boven. Die zware druk komt van corona, en het legt de zwakheden van Europa, België en Vlaanderen pijnlijk bloot. De remedies die worden gebruikt maken helaas onze regio niet sterker, maar net fragieler voor de volgende schokken.

Europa is het continent dat het zwaarst geleden heeft onder Covid-19, zowel economisch als qua gezondheidsschade. Dat was ook al zo bij de financiële crisis. Een van origine Amerikaans probleem werd toen een systemisch probleem dat nazinderde tot lang nadat het in de rest van de wereld al was omgeslagen. En België leed nog meer in beide crisissen. Europa is dan ook België in het groot, of België is Europa in het klein. In de grote financiële crisis vielen bijna al onze belangrijke financiële instellingen om. In de coronacrisis staan we aan de kop van de verkeerde rankings. We kunnen blind blijven voor deze feiten - bijvoorbeeld 'anderen tellen verkeerd' - of lessen trekken. Want zonder aanpassingen zullen de volgende crisissen ons opnieuw zwaarder treffen dan andere landen en regio’s.

Het corona-effect, de nieuwe economie na de pandemie

©Filip Ysenbaert

Corona heeft inkomsten doen crashen, businessmodellen ontwricht, gewoontes dooreengeschud, veranderingen doorgeduwd. Wat keert terug naar het oude? Wat blijft voor altijd anders? En vooral: welke kansen biedt dat?

We denken dat Corona iets uitzonderlijk is, maar dat is het niet. De geschiedenis staat bol van voorvallen die veel dramatischer waren. Wat ons juist zou moeten opvallen is dat een pandemie, iets wat de mensheid regelmatig overvalt, vandaag zo’n verwoestende impact heeft op onze economie en maatschappij. Let op: ik zeg niet dat Covid-19 een seizoensgriepje is, maar wel dat we in de geschiedenis gelijkaardige en veel ernstiger gebeurtenissen hebben gehad, die minder ontwrichtend waren. Met andere woorden: corona toont aan dat sommige economieën en maatschappijen veel kwetsbaarder zijn geworden. Ze hebben een systeem uitgebouwd dat rigide is, weinig wendbaar of veerkrachtig, stug en fragiel. Andere tonen vandaag dat ze veerkrachtiger zijn. Corona discrimineert niet. Het virus is overal (min of meer) hetzelfde. We kunnen vandaag dus goed analyseren wie er beter mee omgaat en welke organisatiestructuur beter deze en toekomstige schokken zullen kunnen opvangen.

Onze structuur is fragiel en, om de Libanese wiskundige Nassim Nicholas Taleb te parafraseren, we zouden antifragiel moeten worden. Elke crisis zou ons sterker moeten maken. We moeten daarvoor werken aan antifragiele organisatiestructuren. Die zijn niet rigide, passen zich makkelijk aan, en vormen een hecht blok op het moment dat de crisis toeslaat. Landen die corona goed zijn doorgekomen hebben die kenmerken van antifragiliteit. Ik zou ze samenvatten als volgt: antifragiliteit, decentralisatie en loyauteit.

Corona is politiek en corona is macht. Daarmee bedoel ik dat elke keuze in het coronabeleid een politieke keuze is, met maatschappelijke gevolgen. Als het beleid vandaag in handen valt van communistische experts, om een fictief voorbeeld te geven, dan kunnen beleidsaanbevelingen ook donkerrood kleuren. Als je alleen economische tycoons laat beslissen, zullen ze neoliberaal kleuren. Corona geeft ook macht. Meer centraliseren betekent ook meer macht. De bestrijding van een exponentiële ziekte moet snel gebeuren, en er moet creatief worden nagedacht in noodsituaties.

We moeten werken aan antifragiele organisatiestructuren. Die zijn niet rigide, passen zich makkelijk aan en vormen een hecht blok op het moment dat de crisis toeslaat.

Decentralisatie is daarom het ideale kader. De rol van het centrale gezag is beperkt tot overzicht, informatieverdeling, logistiek, het decentrale gezag moet snel, flexibel en heel lokaal aangepaste effectieve maatregelen kunnen nemen. Europa heeft de neiging in de afgelopen crisissen veel te willen centraliseren. Het wil macht en politieke invloed. Het gevolg is dat reacties te traag verlopen, niet aangepast zijn aan de lokale situatie, inefficiënt zijn en daardoor een hoge economische en maatschappelijke kost hebben. De eurocrisis is daarvan een mooi voorbeeld.  De ECU was een betere en antifragielere munt dan de euro, maar dat is een andere discussie. Vandaag zien we het opnieuw: de EU was traag en inefficiënt, met allerlei pompeuze 'marshallplannen'. Keynes kent geen antifragiliteit, hij creëert net grote, fragiele structuren.

Subsidiariteit is daarmee natuurlijk nauw verbonden: laat op een lager niveau beslissen wat niet efficiënter op een hoger niveau kan worden beslist. Dat is het vergeten fundament van de Europese Unie.

Het geloof dat neo-Belgicisme de beste organisatie en oplossing is voor Covid-19 en volgende crisissen is nostalgisch maar vooral slecht onderbouwd, en het miskent de geschiedenis van ons land.

Maar in België zijn we dezelfde fout aan het maken. Het geloof dat neo-Belgicisme de beste organisatie en oplossing is voor Covid-19 en volgende crisissen is nostalgisch maar vooral slecht onderbouwd, en het miskent de geschiedenis van ons land. De Belgische structuur was nooit goed voorbereid op een crisis sinds haar ontstaan. Als we even antifragiel willen worden als Zwitserland, moeten we voort decentraliseren, en verder dan de regio’s, en het federale voort rond een kern reduceren en optimaliseren.

Ten slotte is loyauteit een belangrijk aspect van antifragiele organisaties. We falen in corona omdat er geen vertrouwen is in het beleid, en de politiek geen loyauteit kan creëren. Landen die slagen in de strijd tegen Covid-19 hebben burgers die loyaal zijn tegenover hun regio, land en beleidsvoerders. Het volstaat niet om 'Team Europa' of 'Team België' te proclameren. Loyauteit bouw je niet op een dag, of een jaar. Als België en Europa de volgende crisis beter willen doorstaan, kunnen ze daar het best werk van maken, en oog hebben voor demografische en sociale spanningen.

Europa en België moeten antifragieler worden, of elke crisis wordt een existentiële.

Geert Noels is econoom en oprichter van Econopolis

Lees verder

Gesponsorde inhoud