opinie

De noodzakelijke alliantie

Anthony L. Gardner, de gewezen Amerikaanse ambassadeur bij de Europese Unie, zet zich achter de presidentskandidatuur van Joe Biden. Mocht Donald Trump opnieuw tot president worden verkozen, dan staan we volgens hem voor een bijzonder ernstige situatie.

Eind volgende week treffen de Europese staatshoofden en regeringsleiders elkaar in Brussel voor het eerst sinds het uitbreken van de coronacrisis. Europees president Charles Michel probeert koortsachtig een akkoord te vinden over de EU-begroting en het relanceplan, waarvoor de EU 750 miljard euro wil lenen. Dat laatste heeft al wat inkt doen vloeien. Enkele zuinige landen, aangevoerd door Nederland, hebben bedenkingen bij de manier waarop al dat geleende geld wordt gespendeerd.

Eerder deze week kwam de Duitse kanselier Angela Merkel het Europees Parlement een hart onder de riem steken. Haar boodschap kwam erop neer dat een verenigd Europa tot veel in staat is en dat Duitsland bereid is het voortouw te nemen. Na haar toelichting over de prioriteiten van het Duitse voorzitterschap voor de komende zes maanden kreeg ze een staande ovatie. Volgens velen in de Europese bubbel rond het Brusselse Schumanplein is Merkel de enige Europese leider met de nodige klasse om de alweer kwakkelende Europese Unie opnieuw vaste voet te bezorgen.

Verraden

Dat zal veel werk en vooral veel middelen vergen, want Europa kwam erg verzwakt uit de Covid-19-crisis. Tot dat besluit komt ook Ivan Krastiev in zijn recente essay ‘Morgen komt geen dag te laat’, waarin hij schetst hoe de pandemie Europa verandert. De Bulgaarse academicus, verbonden aan het Instituut voor Menswetenschappen in Wenen en een van de oprichters van de European Council on Foreign Relations, stelt vast dat ‘de Europese Unie heeft bewezen dat ze structureel niet in staat is het hoofd te bieden aan de ramp die zich ontvouwde. De EU bleek een irrelevante entiteit op het moment dat de mensen bescherming zochten. Opgesloten in hun huizen dachten de Europeanen plots niet meer na over de Europese Unie. De Spanjaarden en Italianen voelen zich verraden door de EU. Dat gevoel concentreerde zich op hun mede-Europeanen en hun regeringen en slechts in geringe mate op de Europese bureaucratie. Toen de mensen zich uitsluitend nog bezighielden met de vraag waarom in het ene Europese land minder mensen stierven en besmet raakten dan in het andere, verdween het idee van een gemeenschappelijk Europa.’

Niet één EU-lidstaat reageerde toen Italië zijn bondgenoten dringend medische hulpmiddelen vroeg.

Niet één EU-lidstaat reageerde toen Italië zijn bondgenoten dringend medische hulpmiddelen vroeg. Duitsland verbood eerst de export van mondkapjes en andere beschermende materialen. Net als Frankrijk, dat beslag legde op de landelijke productie van mondmaskers. ‘Maar’, schrijft Krastev, ‘terwijl het terugvallen op de natiestaat de onvermijdelijke reactie was op het enorme gevaar voor de volksgezondheid - in een wereld zonder Amerikaans leiderschap die wordt gespleten door de rivaliteit tussen Amerika en China - kan een krachtiger verenigd Europa en Brussel, toegerust met buitengewone bevoegdheden, de enige realistische mogelijkheid zijn om de volgende fase van de crisis het hoofd te bieden.’

Het wegvallen van het Amerikaanse leiderschap en de ronduit anti-Europese houding van de Amerikaanse president Donald Trump brengen de EU in het nauw. Daarom kwam Merkel voor het Europees Parlement nog eens herhalen wat ze eerder al zei: de EU heeft nood aan een sterk buitenlands beleid en een sterke defensie.

Chaotische gevolgen

De Verenigde Staten zijn altijd de aandrijver geweest van de Europese integratie. Het routeplan van de Europese eenmaking werd letterlijk in Washington uitgestippeld en door de Amerikaanse diplomatie begeleid en soms gefinancierd. Geen enkel conflict heeft de Europese Unie zonder Amerikaanse hulp tot een goed einde kunnen brengen.

In zijn boek 'Stars with Stripes' vertelt de Amerikaanse diplomaat Anthony L. Gardner over zijn stage bij de Europese Commissie toen in 1991 de burgeroorlog in ex-Joegoslavië ontplofte. Hij hoorde de Luxemburgse vicepremier en minister van Buitenlandse Zaken Jacques Poos hooggestemd opgeven: ‘Dit is het uur van de Europeanen, dit is niet het uur van de Amerikanen.’ Het resultaat is bekend. Uiteindelijk maakten Amerikaanse bombardementen en diplomatie een einde aan het Joegoslavische bloedbad.

De bombardementen op Libië om Khaddafi opzij te schuiven waren een Europees initiatief, met de VS ‘leading from behind’, waarvan Europa nog steeds de chaotische gevolgen ondervindt. Zelfs een dwaze burenruzie tussen Marokko en Spanje over het Peterselie-eiland, een steenhoop in de Middellandse Zee, moest door de Amerikaanse diplomatie worden beslecht. En er wordt in Brussel weleens vergeten dat de belangrijkste naoorlogse Europese omwenteling, de Duitse hereniging, alleen mogelijk was dankzij de druk van de toenmalige Amerikaanse president George H.W. Bush, terwijl Europese leiders zoals François Mitterrand en Margaret Thatcher alles in het werk stelden om de hereniging te voorkomen, zo niet te vertragen.

Amerikaanse paraplu

Die Amerikaanse paraplu is zo goed als dichtgevouwen. Gardner beschrijft in zijn boek de machtswissel tussen Barack Obama en Donald Trump. In 2016 had de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry bij wijze van afscheid in een toespraak in de Brusselse Concert Noble de noodzakelijke samenwerking tussen de Verenigde Staten en Europa in de verf gezet. Twee jaar later stond op de zelfde plek Kerry’s opvolger Mike Pompeo met een botte uiteenzetting waarin volgens Gardner een karikatuur werd gemaakt van Europa.

In 'Stars with Stripes' brengt Anthony Gardner, die drie jaar lang Amerikaans ambassadeur was bij de EU, niet alleen een overzicht van wat hij tijdens zijn verblijf in Brussel heeft kunnen realiseren in samenwerking met Europa: onder meer het efficiënte bestrijden van de ebola-epidemie, de aanpak van de terreur, en de sancties tegen Rusland na de annexatie van de Krim door het Poetin-regime. Hij toont ook aan dat de alliantie met een economische grootmacht als Europa de Verenigde staten ten goede komt. Vooral als druk moet worden gezet op China dat er graag de kantjes afloopt als het aankomt op de naleving van de internationale handelsregels. Tegelijk heeft Gardner in Brussel discreet gesleuteld aan de toenadering en de samenwerking tussen de EU en de NAVO. Dat leidde tot een vrij nauwe samenwerking in Afrika en het Midden-Oosten.

De manier waarop Europa zijn defensie blijft uitbesteden aan de VS ergert niet alleen Trump, maar ook diens voorganger Obama.

Toch wijst Gardner erop dat de anti-Europese houding van Trump niet uit de lucht komt vallen. De manier waarop Europa zijn defensie blijft uitbesteden aan de Verenigde Staten ergert niet alleen Trump, maar ook diens voorgangers, zoals Barack Obama. Gardner geeft het extreme voorbeeld van België dat het overgrote deel van zijn defensiebudget uitgeeft aan lonen en pensioenen.

Het boek van Gardner is een gedreven pleidooi voor een verdere trans-Atlantische samenwerking zodra Trump uit het Witte Huis is verdwenen. Daarom zet Gardner, een Democraat die uit een diplomatenfamilie stamt, zich achter de presidentskandidatuur van Joe Biden. Gardner meent dat de herverkiezing van Trump tot Amerikaans president de wereld voor een ernstige situatie zou plaatsen. Dan zou er geen enkele rem meer zitten op waartoe de man in staat is.

Nochtans zou de verkiezing van Biden geen automatische ommezwaai betekenen in de Amerikaans-Europese relaties. In een bijdrage eerder dit jaar in Foreign Affairs etaleerde Biden zijn visie op de Amerikaanse buitenlandpolitiek en de te voeren geopolitiek. In dat denkstuk werd Europa amper vermeld. Dat is Angela Merkel niet ontgaan.

Lees verder

Gesponsorde inhoud