column

De terugkeer van Vadertje Staat

Volgende weekend verzamelt in Rome de top van de G20, een organisatie zonder mandaat en legitimiteit maar met veel macht. Wellicht komt daar de Cornwallconsensus op tafel.

Het is definitief afgelopen met de Washingtonconsensus. Er is nu de Cornwallconsensus die de overheid vitaliseert tot aandrijver van de economie. Volgens de Italiaans-Amerikaanse econome Mariana Mazzucato kan die nieuwe consensus het fiat krijgen van de top van staatshoofden en regeringsleiders van de rijkste twintig landen, de G20, die volgend weekend plaatsvindt in Rome.

Door de wereldwijde bankencrisis en de economische turbulentie als gevolg van de covid-pandemie ligt het marktfundamentalisme op apegapen.

Mazzucato zit in het panel dat zich in opdracht van de G7, de belangrijkste en rijkste landen van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), over de weerbaarheid en de veerkracht van de wereldeconomie buigt. Het panel wordt voorgezeten door de Brit Mark Sedwill, die tot voor kort aan het hoofd van de Britse civil service stond. Een opvallende mededenker is de Oostenrijkse econoom Thomas Wieser, die ooit het Europees Economisch en Financieel Comité en de Eurogroep-werkgroep leidde. Volgens de gewezen Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis was Wieser tijdens de Griekse crisis nauw betrokken bij ‘de verminking van Griekenland’.

In de Britse zakenkrant Financial Times werd al meermaals gesteld dat er nood is aan een nieuwe consensus. Door de wereldwijde bankencrisis en de economische turbulentie als gevolg van de covidpandemie ligt het marktfundamentalisme op apegapen.

Gebedsmolen

De Washingtonconsensus was een pakket van een tiental aanbevelingen, in 1989 geformuleerd door het in Washington gevestigde Institute for International Economics. De richtlijnen vormden een werkinstrument voor het IMF en de Wereldbank bij het verlenen van bijstand aan enkele achtergebleven Zuid-Amerikaanse landen. Die konden IMF-leningen krijgen op voorwaarde dat ze de richtlijnen volgden. Een belangrijke inspirator van de Washingtonconsensus was overigens de Peruviaanse econoom Hernando de Soto, die wereldwijd aanzien genoot.

Gaandeweg ontstond het beeld van nietsontziende instellingen als het IMF die de agressieve vrijemarktconsensus opdrongen aan armere landen.

Volgens de Amerikaanse econoom John Williamson, de hoofdopsteller van de Washingtonconsensus, was die nooit bedoeld als de fundamentalistische neoliberale gebedsmolen. Dat werd er achteraf van gemaakt, met oproepen voor een minimale staat met lagere belastingen en een verregaande beperking van de overheidsuitgaven, maar ook voor de privatisering van overheidsbedrijven en doorgedreven dereguleringen. Voor sommige aanhangers van de Washingtonconsensus was de overheid veeleer een sta-in-de-weg.

Gaandeweg ontstond het beeld van nietsontziende instellingen als het IMF die de agressieve vrijemarktconsensus, die bovendien de ongelijkheid in de hand werkte, opdrongen aan armere landen. Zo werd het ook voorgesteld door Zuid-Amerikaanse communistisch gestemde leiders als Fidel Castro in Cuba en Hugo Chávez in Venezuela die elke Amerikaanse inmenging verwierpen, maar ook door opiniemakers als Noam Chomsky.

Pleisters plakken op al die barsten in de consensus haalde op de duur nog weinig uit. Ook omdat tijdens de financiële crisis, een episch falen van de markten, het uitgerekend de overheden waren die de kapseizende banken rechttrokken, de economische machine aan de praat hielden en de sociale systemen met de inkomensondersteuning van hun burgers garandeerden. Na de G20-top in Londen in 2009 verklaarde de Britse premier Gordon Brown de Washingtonconsensus officieel dood en begraven. De covidcrisis heeft dat doodsbericht alleen maar bevestigd voor zover dat nog nodig was.

Gemeenschappelijke doelstellingen

Eerder dit jaar publiceerde het panel met Mazzucato dan de Cornwallconsensus. Dat gebeurde in de marge van de G7-bijeenkomst die de Britse premier Boris Johnson had uitgenodigd in Carbis Bay, aan de kust van Cornwall. In Rome zal blijken of ze bij de G20 oren hebben naar die consensus. De G20 mag dan een feitelijke belangenassociatie zijn zonder agenda, zonder mandaat en zonder legitimiteit, ze is een buitengewoon invloedrijk forum. Zo werd de club ook ooit omschreven door Jean-Claude Trichet, de toenmalige voorzitter van de Europese Centrale Bank.

De Cornwallconsensus is een catechismus vol goede voornemens, geformuleerd rond de nieuwe codewoorden: solidariteit, beter risicomanagement, sterker beleid ondersteund door normen en waarden, duurzaamheid en inclusie.

In Rome staan de G20-leiders volgens Mazzucato voor een simpele keuze: voortploeteren in een falend economisch systeem of de oude consensus overboord gooien en voor een nieuw sociaal contract kiezen. Zij lijkt er nogal gerust in dat de G20 de Cornwalllijn zal volgen. Want de oude consensus, gedragen door de markten, heeft desastreus gefaald in het opvangen van de economische, ecologische en pandemische schokken.

Nu is die totale ommezwaai van de Washingtonconsensus naar de Cornwallconsensus op zich wel verbluffend. Dit is gewoon de terugkeer van Vadertje Staat, die in de Washingtonconsensus nog naar af werd gestuurd. Al mag die overheid ook wel optreden in een multilateraal verband zoals de Europese Unie. Die is in Rome ruim vertegenwoordigd. Behalve de Europese Commissie zit daar ook de Europese Centrale Bank mee aan tafel, naast de lidstaten Duitsland, Frankrijk en Italië, en het uitgenodigde Spanje.

De Cornwallconsensus is een catechismus vol goede voornemens, geformuleerd rond de nieuwe codewoorden: solidariteit, beter risicomanagement, sterker beleid ondersteund door normen en waarden, duurzaamheid en inclusie. Er is zelfs sprake van sociaal-economische vooruitgang en van werknemersrechten. Niet meteen het neoliberale taaltje van de bestuurskamers.

Het is zelfs te mooi om waar te zijn dat volgens het panel moet worden afgestapt van het klassieke denken over economische ontwikkeling, weg van groei in termen van bruto binnenlands product en bruto toegevoegde waarde. De nieuwe standaard is het halen van gemeenschappelijke doelstellingen, zoals het hervormen van het intellectueel eigendomsrecht op vaccins. Want die kwamen vaak tot stand door collectieve wetenschappelijke arbeid en met overheidsgeld.

Opmerkelijke bekering

Om de covidrelance te financieren volgen de opstellers van de Cornwallconsensus de aanbeveling van de Britse econoom Nicholas Stern van het Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment, verbonden aan de London School of Economics. Volgens Stern is daarvoor een  investering nodig die neerkomt op 2 procent van het mondiale bruto binnenlands product, of jaarlijks 1.000 miljard dollar, en dat tot 2030. 9.000 miljard dollar dus. Voor de duidelijkheid: het gaat om publieke investeringen, te kanaliseren langs publiek-private samenwerkingen.

Een grotere rol van de overheid betekent onvermijdelijk dat de facturen uiteindelijk bij de burgers in de bus vallen.

Blijkbaar draait de sensibiliseringsmachine in de Europese Unie al op volle toeren. Er zijn de geruchten over een versoepeling van de begrotingsnormen. Onlangs lanceerde staatssecretaris voor Relance Thomas Dermine (PS) zijn voorstel aan Europa om 5.000 miljard euro in de klimaattransitie te investeren gespreid over vijf jaar. Daarvoor geld lenen is goedkoop, wist Dermine. Elders in Europa worden dezer dagen gelijkaardige ideeën aangepraat, met telkens opvallend identieke bedragen om de uitdagingen van deze generatie te financieren.

Toch blijft het een opmerkelijke bekering van sommige opstellers van de Cornwallconsensus zoals Thomas Wieser, die in Europese opdracht een sociale ravage hielp aanrichten in Griekenland. Hun beroep op de overheid als economische sterkhouder klinkt haast als een terugkeer naar het vertrouwde ordoliberalisme met een stevige staat die de lijnen uitzet.

Maar die indruk is bedrieglijk. In Europa is de grens tussen investeren en subsidiëren vaak smal. Met al die geleende miljarden blijven de parlementen bijgevolg maar beter attent voor de besteding daarvan. Een grotere rol van de overheid betekent onvermijdelijk dat de facturen uiteindelijk bij de burgers in de bus vallen. Dat is wellicht ook de bedoeling van de consensusbedenkers.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud