column

De zichtbare hand van de staat

Als de coronacrisis al iets bevestigde, dan is het de cruciale rol van de staat. Die moet voorkomen dat een korte recessie omslaat in een verwoestende depressie door tijdelijk in de plaats van de werkgevers te treden.

Voor de maatregelen die de afgelopen weken werden uitgevaardigd om het coronavirus te bestrijden, was de vorming van de noodregering van premier Sophie Wilmès niet nodig. De rompregering, die tot voor enkele dagen de lopende zaken afhandelde, kon door de Kamer van Volksvertegenwoordigers perfect met bijzondere machten worden uitgerust om de epidemie het hoofd te bieden. De eerste maatregelen werden overigens genomen zonder bijzondere machten. 

De skeletregering-Wilmès zal worden gedwongen tot nooit geziene maatregelen die niet alleen de eerstvolgende, maar ook de latere regeringen opzadelen met een zware begrotingserfenis.

De politieke kaste heeft dan ook een kans gemist om haar blazoen op te poetsen door de coronacrisis aan te wenden voor het formatiegekonkel van het voorbije weekend. De triomfantelijke selfie van MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez met zijn Open VLD-collega Gwendolyn Rutten met op de achtergrond een enthousiast wuivende Groen-voorzitster Meyrem Almaci was het stuitende dieptepunt van die nachtelijke koehandel.

Een tijdelijke opschorting van de formatie was perfect verdedigbaar geweest. Een minderheidsregering op de been brengen - zij het voor zes maanden - die eigenlijk nog altijd steunt op de verkiezingsuitslag van 2014 is ronduit onverantwoord. Deze skeletregering van Wilmès zal worden gedwongen tot nooit geziene maatregelen die niet alleen de eerstvolgende, maar ook de latere regeringen met een zware begrotingserfenis opzadelen.

Daarbij vergeleken is het huidige begrotingstekort van ruim 14 miljard euro een peulschil. En er komt geen hulp van elders. Want als de coronacrisis al iets heeft bevestigd, dan is het de cruciale rol van de staat. Of liever herbevestigd, want dat was ook al het geval met de bankencrash en naderhand met de migratiecrisissen.

Zoals altijd in crisistijden is het in de Europese Unie ondanks de solidariteitsbeloften ieder voor zich. Binnengrenzen gingen prompt dicht zonder dat de buurlanden werden geïnformeerd. De bevoorrading van gezondheidsnoodzakelijke goederen raakte tijdelijk geblokkeerd.

Terwijl Charles Michel als voorzitter van de Europese Raad een nietszeggende boodschap stamelde en Commissievoorzitster Ursula von der Leyen omviel van de platitudes gaf de Franse president Emmanuel Macron mee waar het voor iedereen in Europa op staat. ‘Onze bevoorrading, onze bescherming, onze verzorgingscapaciteit en onze levensomgeving aan anderen uitbesteden is een dwaasheid.’ Charles de Gaulle, zijn verre voorganger en voorbeeld, wiens spook nog altijd rondwaart in het Parijse Elysée, zou het niet anders hebben verwoord.

Oude gewoonten

Europa heeft niet veel nodig om in oude gewoonten te hervallen. Zeven jaar geleden al vestigde de historicus Olivier Boehme in zijn onderbelicht gebleven studie ‘De welvaart & trots van naties’ de aandacht op de staten als onontbeerlijke steunberen van de economische systemen: ‘Zij creëren het kader voor productie en ruil, leiden die in goede banen, helpen ondernemers en consumenten waar die zelf tekortschieten.’ En hij voegde eraan toe: ‘En als die burgers zich wat verloren voelen in een ongrijpbaarder wordende wereldeconomie met haar soms beangstigende effecten en stresserende eisen, dan biedt nationaal bewustzijn enige troost met symbolen die diepliggende collectieve emoties niet onberoerd laten.’

De huidige golf van populisme in Europa is grotendeels een gevolg van de afloop van de bankencrisis, waarvan de echte verantwoordelijken nooit tot de orde werden geroepen. Maar hier is meer aan de hand, volgens Boehme: ‘Wat nu gebeurt, appelleert aan een al lang sluimerend onbehagen over de globalisering.’

Nu de eerste economische schade van de coronacrisis duidelijk wordt, verschijnen alweer de eerste aankondigingen van het nakende einde van het kapitalistische systeem. In elk geval werd het heilige geloof in de marktwerking door het coronavirus ferm aangetast. Geen praatjes meer over de onzichtbare hand, er rest alleen de zeer zichtbare hand van de overheid.

Op de website van het Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs schakelt de Servisch-Amerikaanse econoom Branko Milanovic nog hoger. Hij sluit zelfs een maatschappelijke ineenstorting niet uit, althans in de Verenigde Staten, waar president Donald Trump de epidemie aanvankelijk minimaliseerde. Milanovic herinnert ook aan de paramilitairen en militairen die destijds in het overstroomde New Orleans gewapenderhand de muitende en plunderende bevolking uiteendreven.

De zorg voor de allerzwaksten die nu door de quarantainemaatregelen in de kou blijven, is de minste van de zorgen van de federale overheid. Het zal deze keer ook niet volstaan om kapseizende banken weer vlot te financieren. De komende maanden komt het erop aan de economie drijvend te houden terwijl het maatschappelijke leven stilvalt en als gevolg daarvan zowel het aanbod als de vraag inzakt. Het is nu al duidelijk dat de quarantainemaatregelen tot over de paasvakantie worden getild. De gevolgen voor alleen al de horeca en aanverwante bedrijven zijn nauwelijks te overzien. Hoe dan ook komen bedrijven in hoge nood. Op hun beurt zullen zij via leningen hun coronabesmetting overdragen op de financiële instellingen, waarvan sommige nu al worstelen met liquiditeitsproblemen.

Etienne Davignon

Tijdens de bankencrisis trad de overheid op als ultieme geldlener. Nu zal die overheid in tal van gevallen moeten optreden als de laatste betaler van de salarissen van werknemers van de stilgevallen bedrijven. Kwestie van massale ontslagen te voorkomen. Dat Brussels Airlines-voorzitter Etienne Davignon eerder deze week al aanklopte bij de Belgische regering om de luchtvaartmaatschappij boven water te houden, was een eerste veeg teken.

Davignon is een routinier in dit soort georganiseerde staatsinterventies, onder meer voor het Waalse staal, waarvoor onveranderlijk de belastingbetaler naderhand de rekening in de brievenbus kreeg. Het valt te vrezen dat nog tal van bedrijven bij de overheid zullen aankloppen. Uitstel van fiscale en andere bijdragen zal niet volstaan om ze overeind te houden.
Volgens de UC Berkeley-economen Emmanuel Saez en Gabriel Zucman op de webstek van de denktank Social Europe is het cruciaal te voorkomen dat werknemers worden ontslagen en moet de overheid op een of andere manier de salarissen voor haar rekening nemen zolang de coronacrisis duurt. Dat alles om de vraag enigszins op peil te houden.

Onvermijdelijk moeten pijnlijke keuzes worden gemaakt, waarbij zombiebedrijven, die al jaren boven water blijven dankzij het goedkope geld van de centrale banken, sneuvelen. Alleen zo valt te vermijden dat gezonde bedrijven financieel doodbloeden als gevolg van de coronacrisis.

Om de koopkracht en dus de vraag aan te zwengelen volstaat de werkloosheidsuitkering niet. De federale en de regionale overheden zijn nu al bereid die aan te vullen en houden miljarden klaar. Blijft de vraag of dat alleen geldt voor loontrekkenden, of ook voor werknemers met een zelfstandigenstatuut en uitzendkrachten. Dat zou neerkomen op een complete transformatie van het werkloosheidssysteem. Toch lijkt dat voorlopig de enige manier om te voorkomen dat een korte recessie omslaat in een verwoestende langdurige depressie.

In elk geval zal de coronapandemie een nooit geziene miljardenschade veroorzaken. En het zullen sterke federale regeringen moeten zijn die de politieke gevolgen op zich nemen voor de lange budgettaire lijdensweg die volgt.

Lees verder

Gesponsorde inhoud