column

Lijnen openhouden

De conferentie over de Europese toekomst is eigenlijk een illustratie van de Europese onzekerheid en verdeeldheid. Toch toont Anthony Gardner, gewezen ambassadeur van de VS bij de EU, zich optimistisch.

Als alles meevalt, begint op 9 mei, de dag van Europa, de zogenaamde grote conferentie over de toekomst van de Europese Unie. Twee jaar zal ze duren. Dat is langer dan het Congres van Wenen (1814-1815), waar Europa werd herverdeeld en de machtsevenwichten werden bijgesteld.

Een bijeenkomst wordt de conferentie niet. De bedoeling is dat burgers uit alle hoeken en geledingen voorstellen aandragen voor een beter en democratischer Europa. Ook bezoekers van muziekfestivals moeten niet verwonderd zijn als ze worden aangeklampt met vragen over Europa. Let wel, over het precieze opzet en vooral over de reikwijdte van de conferentie zijn de lidstaten en het Europees Parlement het nog lang niet eens. Het gebakkelei kan nog een tijdje duren. Sommige staatshoofden en regeringsleiders, onder wie de Nederlandse premier Mark Rutte, hebben weinig op met dit speeltje bedacht door de Franse president Emmanuel Macron.

Het opzet is inderdaad nogal eigenaardig. Om de vijf jaar trekken de Europese burgers naar de stembus - sommigen met frisse tegenzin - om een parlement te verkiezen. Dat wordt verondersteld de werking van de EU te controleren en het democratische gehalte van het beleid te garanderen. Waarover moeten de opgevorderde burgers zich dan uitspreken? En wie zal worden uitgenodigd om deel te nemen aan de debatten? De Kroatische christendemocrate Dubravka Suica, als Europees commissaris verantwoordelijk voor het verloop van de oefening, heeft er al voor gepleit ook ronduit populistische organisaties mee aan tafel te noden, al was het maar om het debat te stimuleren.

Helaas is er al meer te doen geweest over wie de burgerconferentie mag voorzitten dan over de vraag of de uitkomst ook bindend zal zijn. Wat als de voorstellen van de burgers ingaan tegen het Europese voluntarisme van Guy Verhofstadt, de voorzitter van de conferentie die geen voorzitter mag worden genoemd? Het zou kunnen dat de deelnemers kiezen voor minder Europa. Kan de conferentie verdragswijzigingen forceren? Dat laatste lijkt niet meteen de bedoeling. Want de EU-instellingen zullen uiteindelijk beslissen over het al dan niet toepassen van de voorstellen opgenomen in het eindrapport van de grote burgerjamboree, althans volgens Dubravka Suica.

Onsamenhangend

De conferentie over de Europese toekomst is eigenlijk een illustratie van de Europese onzekerheid en verdeeldheid. Die werd nooit zo pijnlijk zichtbaar als bij de openlijke berisping van Macron door Angela Merkel. De Duitse bondskanselier zei het beu te zijn telkens de brokken te moeten lijmen na alweer een splijtende uitspraak van de Franse president, dit keer over de hersencapaciteit van de NAVO.

De brexit versterkt het Europese zelfvertrouwen ook niet. En Europa weet niet waar het heen moet met de onvoorspelbaarheid van het Amerikaanse buitenlandbeleid. Zelfs Macron zoekt plots weer toenadering tot de Britse premier Boris Johnson, die tot voor kort in Parijs als een politieke losbol werd afgeschilderd. Die toenadering zou dan weer te maken hebben met de militaire ondersteuning die de Fransen nodig hebben in hun Afrikaanse campagne, onder meer in Mali, tegen de oprukkende islamistische milities.

De conferentie over de Europese toekomst is eigenlijk een illustratie van de Europese onzekerheid en verdeeldheid.

En toch onderschat de EU haar macht, stelde Anthony Gardner vorig weekend in De Tijd. De gewezen Amerikaans ambassadeur bij de EU vulde die boodschap verder aan tijdens zijn toespraak ter gelegenheid van The Future of Europe, de traditionele nieuwjaarsbijeenkomst georganiseerd door Mediafin, de uitgever van De Tijd.

Diplomatiek personeel is doorgaans terughoudend om zich publiekelijk uit te spreken over de beleidsvoerders in hun land. Maar Gardner, die uit een diplomatenfamilie komt, nam geen blad voor de mond over het beleid van president Donald Trump. Het Amerikaanse buitenlandsbeleid deed in het verleden wel vaker de Europese wenkbrauwen fronsen, ook dat van de vorige president Barack Obama. Maar Trumps optreden is zo onsamenhangend dat het op lange termijn de relatie met de EU en de belangen van de VS ondermijnt. Dat was de aanzet van de boodschap van Gardner.

De Amerikaanse ex-diplomaat en supporter van de Democratische presidentskandidaat Joe Biden toonde zich in Brussel in elk geval enthousiaster en optimistischer over Europa dan veel Europeanen. In 2013 al zei Gardner tijdens de hoorzitting van de Amerikaanse Senaat, nadat hij door president Barack Obama was aangeduid als ambassadeur bij de EU: ‘We mogen nooit de politieke wil onderschatten van Europa om te overleven, zich aan te passen en vooruit te komen, zelfs in periodes van extreme economische en financiële spanningen.’ Dat laatste bleek duidelijk tijdens de eurocrisis. Alleen blijft nu het gevoelen dat de EU aan het aanmodderen is, en dat zal volgens Gardner niet volstaan. Zo moet de bankensector dringend worden aangesterkt, want die lijdt zwaar onder de aanhoudende negatieve rente. Zo niet dreigt een nieuwe systeemcrisis.

Toch beschikt Europa volgens Gardner over een aparte soort macht, door de aantrekkingskracht van de interne markt en een rechtstatelijk model dat veel landen willen bereiken. Het kan die macht aanwenden tegen andere grootmachten. Wie zich niet aan de Europese regels houdt, komt de interne markt niet in. Daar komt het op neer. In Davos sloot Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen alvast niet uit dat landen als China een CO2-invoertaks aangesmeerd krijgen als ze niet genoeg klimaatmaatregelen nemen in eigen huis.

Verschoppelingen

Een Europees leger op de been brengen is op dit moment geen prioriteit voor de Europeanen, vindt Gardner. Al blijft een samenwerking met de VS en het VK volgens hem van groot belang voor de eigen veiligheid. Dat laatste deed denken aan de toespraak van Aleksandr Zinovjev in november 1993 in Maastricht. De intussen overleden Russische filosoof en omstreden dissident voorspelde toen al een probleem waar de Unie nu mee worstelt: de relatie met de voormalige Oostbloklanden. Hij noemde die landen ‘de verschoppelingen van de Europese familie die de restjes mogen opeten’.

‘De euforie van de ineenstorting van de communistische wereld is snel voorbijgegaan’, zei Zinovjev. Hij voorspelde dat de burgers van die landen uiteindelijk de essentie van de verwestering zouden begrijpen en zich ertegen zouden verzetten.’ Dat verzet is 27 jaar later een feit, zoals de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev vaststelde in ‘Falend licht’, het boek dat hij met de Amerikaanse jurist Stephen Holmes schreef.

Zinovjev, die jaren in ballingschap leefde in München, stelde destijds ook de vraag: ‘Kan een verenigd Europa de tweede supermacht worden, na de Verenigde Staten?’ Volgens de Rus was een Verenigde Staten van Europa ondenkbaar zonder de economische, politieke, ideologische en culturele deelname van de VS. Dat idee leeft ook in Europese kringen, onder meer in Duitsland, maar ook in landen van Oost- en Midden-Europa die meer vertrouwen hebben in de NAVO dan in de EU.

De EU kan daarom maar beter de lijnen openhouden met de grote staatsdragende overheidsinstellingen in Washington, die zich vandaag vooral richten op Azië en zo de toekomst op langere termijn voorbereiden. Donald Trump blijft niet eeuwig aan de macht, hooguit nog vijf jaar.

Lees verder

Gesponsorde inhoud