column

Nare herinneringen

De afloop van de verkiezing in de deelstaat Thüringen en de 75ste verjaardag van het Britse bombardement op Dresden jaagden het Duitse verleden naar de oppervlakte.

Niet zo lang geleden liet Bondsdag-voorzitter en gewezen CDU-minister van Financiën Wolfgang Schäuble zich in Die Tageszeitung ontvallen dat de Oost-Duitsers maar eens moesten stoppen met zich als slachtoffers te gedragen. Die toon lijkt sinds deze week helemaal omgeslagen. 

Op de webstek van de weekkrant Die Zeit klonk de noodkreet: ‘Wie nu het oosten niet helpt, ruïneert het hele land.’ In het artikel werd gepleit voor meer geld, en meer macht en quota voor de deelstaten van het voormalige Oost-Duitse gebied, waar de lokale bevolking zich sinds de Duitse hereniging achtergesteld voelt.

Door de afloop van de deelstaatverkiezing in Thüringen, ooit een deel van de DDR, ging een rilling door het land.

Door de afloop van de deelstaatverkiezing in Thüringen, ooit een deel van de voormalige DDR, ging een rilling door het land. De grote winnaar was de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD). Die maakte met een handig manoeuvre de verkiezing mogelijk van de kandidaat van de liberale FDP Thomas Kemmerich tot nieuwe minister-president.

De christendemocratische CDU, de derde partij in Thüringen, steunde Kemmerich. Ze liet zich de medesteun van de AfD welgevallen om de zittende minister-president Bodo Ramelow, kopman van Thüringens grootste partij Die Linke, uit het zadel te lichten.

De rest van de EU kan maar beter nauwlettend volgen wat zich de komende maanden in Berlijn afspeelt.

De coalitie van Die Linke, de socialistische SPD en de Groenen verloor bij de verkiezing de meerderheid, maar maakte zich op om een minderheidskabinet te vormen. De lokale christendemocraten zaten tussen twee stoelen, want uit het nationale CDU-hoofdkwartier kwam de richtlijn dat samenwerking met zowel de extreemrechtse AfD als met de ex-communisten van Die Linke uitgesloten werd.

De lokale christendemocraten oordeelden dat de medesteun van de AfD het minste kwaad was en verkozen stemmen voor Kemmerich boven onthouding. Om haar manoeuvre te faciliteren had de AfD de eigen kandidaat voor het minister-presidentschap teruggetrokken.

Een ruiker bloemen op de grond voor Thomas Kemmerich (FDP), heel even minster-president van Thüringen

En meteen zat de kat in de horloge. Het hele land zag hoe Susanne Hennig-Wellsow, de fractieleidster van Die Linke, de pas verkozen Kemmerich minachtend een ruiker bloemen voor de voeten smeet.

Nu wordt gepraat over vervroegde verkiezingen in Thüringen. De politieke situatie lijkt uitzichtloos. De FDP bedankt voor nieuwe verkiezingen. En de lokale CDU’ers raken niet op één lijn met het nationale hoofdkwartier. In die mate zelfs dat CDU-voorzitster Annegret Kramp-Karrenbauer aankondigde niet langer de opvolging van Angela Merkel als kanselier te ambiëren. Dat komt neer op haar ontslag als partijvoorzitter later dit jaar.

In de coulissen warmt de ultraliberale multimiljonair Friedrich Merz zich op om haar op te volgen. Hij beloofde alvast de 50 miljard euro overschot op de begroting te willen teruggeven aan de Duitsers. Er moet ook een bijsturing komen van de CDU-aanpak van de asielpolitiek, de euro en het energiebeleid. Zo niet dreigt de partij uit elkaar te rafelen.

‘Een vervroegde verkiezing in Thüringen betekent het einde van de Duitse democratie’, is de dramatische voorspelling van Nicolaus Fest, Europees Parlementslid voor de AfD. Fest is een vreemde eend in de AfD-bijt. Hij is de zoon van journalist-historicus Joachim Fest, de befaamde auteur van ‘Der Untergang’ over de laatste dagen van Adolf Hitler, over wie hij ook een opgemerkte biografie schreef.

Joachim Fest was tevens de auteur van ‘Ich Nicht’, waarin hij het felle antinazisme van zijn vader etaleerde. Zoon Nicolaus belandde bij de AfD na zijn vertrek bij Bild am Sonntag vanwege een ophefmakende commentaar over de islam als hindernis voor de democratie, en over de noodzakelijke sluiting van enkele, zo niet alle moskeeën. Fest behoort naar eigen zeggen tot de liberale eurosceptische vleugel van de AfD, die overigens aan de oorsprong van de partij lag.

In het geval van nieuwe verkiezingen in Thüringen voorspelt Fest een halvering van de CDU. En als de vervroegde stembusslag er komt, wil de AfD een klacht indienen tegen Merkel wegens onconstitutioneel gedrag, omdat zij openlijk aandrong op een vervroegde verkiezing.

Nie wieder

De affaire in Thüringen brengt nare herinneringen aan de oppervlakte. Ze wogen donderdag zelfs op de herdenking van het Britse bombardement op Dresden, dat in de nacht van 13 februari 1945 25.000 doden maakte. Bij de AfD behoort het tot de strategie die officiële cijfers als leugenachtig voor te stellen. AfD-vicevoorzitter Tino Chrupalla sprak ooit van een ‘bommenterreur’ die liefst 100.000 slachtoffers zou hebben gemaakt.

Duits Bondspresident Frank-Walter Steinmeier bij de Frauenkirche op de herdenking, donderdag, van de bombardementen op Dresden

Verjaardagen als die in Dresden balanceren in Duitsland tussen een ingetogen herdenking en de strijd tegen het misbruik ervan door extreemrechts. Volgens Björn Höcke, aanvoerder van de AfD in Thüringen en door velen als een regelrechte nazi bestempeld, is Duitsland het enige land dat met het bekende Holocaust-memoriaal een monument van de schaamte optrok in de eigen hoofdstad.

Höcke maakt deel uit van Der Flügel, de extreemrechtse vleugel van de zo al uiterst rechtse AfD. Pratend over het bombardement op Dresden zei hij ooit dat de Duitsers kennelijk nooit slachtoffers zijn, alleen maar daders.

Daarmee raakt AfD telkens een gevoelige plek. ‘Omdat de weergaloze nationale vernedering die miljoenen hadden ervaren in de laatste oorlogsjaren, nooit werkelijk tot uitdrukking was gekomen’, zoals W.G. Sebald schreef in De natuurlijke historie van de verwoesting. Ook Günter Grass beschreef die periode in ‘In krabbengang’,
en ook hij weekte daarmee heftige reacties los.

Niettemin beschouwen sommige leden van Der Flügel Höcke als een watje. Op de jongste AfD-bijeenkomst in Braunschweig gooiden zij demonstratief hun Der Flügel-badge op de tafel voor Höcke omdat die leek terug te krabbelen, vrezend dat zijn uitspraken de partij schade toebrachten.

Het compleet verwoeste stadscentrum van Dresden, exact 75 jaar geleden

Ook de gebeurtenissen in Thüringen wekten oude demonen tot leven. De betogers in de Thüringense hoofdstad Erfurt tegen de verkiezing van Kemmerich scandeerden ‘Nie wieder’, omdat het uitgerekend in Thüringen was dat in 1930 de nazipartij NSDAP voor het eerst aan de macht kwam. Wilhelm Frick, die er minister van Binnenlandse Zaken werd, was als veteraan van de Bierkellerputsch in 1923 een medestander van het eerste uur van Hitler. Later werkte hij mee aan de racistische Nürnberg-wetten. Op het naoorlogse Nürnberg-proces kreeg Frick de doodstraf.

Analogieën bewijzen op zich niets, schreef zelfs Der Spiegel. Maar de afloop in Thüringen toonde volgens het Duitse weekblad nog maar eens aan dat extreemrechts alleen aan de macht kan komen met de hulp van de conservatieve partijen die zich vastklampen aan de macht.

Bij de AfD zijn ze uiteraard niet gediend met dat soort historische verwijzingen. Ook Nicolaus Fest heeft het niet begrepen op vergelijkingen met de jaren dertig en met de naziperiode. Het helpt volgens hem ook niet als Europees commissaris Frans Timmermans de AfD als nazi’s wegzet. ‘Wat we meemaken is de instorting van de traditionele partijen’, beweert hij. Zo verloor CDU in het verleden al ruim een miljoen stemmen aan de AfD.

Maar het grootste slachtoffer van de affaire in Thüringen wordt volgens hem de socialistische SPD, de grote winnaars Die Grünen. ‘Heel Berlijn weet dat Merkel de SPD als coalitiepartner wil lozen en de groenen aan boord wil hijsen’, zegt Fest.

Maar er zal meer nodig zijn om de opmars van extreemlinks en extreemrechts te stuiten. De Duitse kiezer is zijn vertrouwen in de traditionele partijen kwijt. De rest van de EU kan maar beter nauwlettend volgen wat zich de komende maanden in Berlijn afspeelt. Het wordt geen fraai schouwspel.

Lees verder

Gesponsorde inhoud