Paleis der Natie | De grote plaag

Corona drukt alle andere problemen naar de achtergrond. De opwarming van de aarde? Nu even niet. ©REUTERS

‘Voor de wetenschap is twijfel zelfs heiliger dan de waarheid’, schrijft Paolo Giordano in zijn coronadagboekje ‘In tijden van besmetting’. Alleen de beleidsmaker mag niet twijfelen. Van hem wordt verwacht dat hij handelt en onheil voorkomt. Maar dat wil al eens tegenvallen.

De besmetting spoort ons ertoe aan na te denken. We zitten in quarantaine, dus we hebben er alle gelegenheid voor. Waarover denken we dan? Over dat we niet alleen deel uitmaken van de gemeenschap der menselijke wezens, maar dat we de meest invasieve soort zijn in een fragiel en schitterend ecosysteem.’

Die bedenking staat in het elegante boekje ‘In tijden van besmetting’, dat zopas verscheen bij uitgeverij De Bezige Bij. De auteur Paolo Giordano is een natuurkundige, maar geniet vooral faam als schrijver van het intussen ook verfilmde ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’.

Giordano begon zijn bedenkingen bij de SARS-CoV-2-besmetting op te schrijven op 29 februari, omdat ‘de corona-epidemie een goede kans maakt om de belangrijkste gezondheidsbedreiging van onze tijd te worden’. Giordano werd in 1982 geboren.

Toen had de naoorlogse generatie al een tweetal van die pandemieën achter de rug. De Aziatische griep, die in 1957 begon in Singapore, maakte wereldwijd 1 miljoen slachtoffers, veelal kinderen en jongvolwassenen. Tien jaar later rolde de Hongkonggriep, ook de Mao-griep genoemd, over de wereld met alweer 1 miljoen doden in haar spoor.

Nu even niet

De coronacrisis is dus nog lang niet de grootste gezondheidsplaag van onze tijd. Maar ze krijgt wel de volle aandacht, ook wegens de drastische ophokmaatregelen en de desastreuze economische gevolgen daarvan. Opwarming van de aarde? Nu even niet. De oorlog in Syrië, de migranten aan onze grenzen zijn uit het televisiejournaal verdwenen. De 3 miljoen kinderen die jaarlijks van honger sterven, ze moeten even wachten.

Dat wij in Vlaanderen amper 3,7 miljoen euro spenderen aan suïcidepreventie terwijl België jaarlijks 1.800 gevallen van zelfdoding telt - de verdoken gevallen niet meegerekend - valt nu even buiten de aandacht.

Zelfs een krant als Financial Times geeft op haar website een indrukwekkend coronascorebord met de dagelijkse stand van zaken in de wereld, met niet alleen een kaartje van Europa, maar ook van de Verenigde Staten. Daarop is te zien hoe de situatie in New York dag na dag uit de hand loopt, en dat er in de staat Idaho weer een nieuw geval van coronabesmetting werd waargenomen.

IJzingwekkende kreten

Het virus veroorzaakt niet alleen grote onrust, er is sprake van paniek, ook over de economische afloop van deze crisis. Paniek is overigens een circulaire uitvinding van de god Pan, zo schrijft Giordano: ‘Die sloeg soms zulke ijzingwekkende kreten uit dat hij schrok van zijn eigen stem en doodsbang voor zichzelf wegliep.’ 

 Elke dag luisteren we in eigen land met een bang hart naar zo’n kreet. Dat is de dagelijkse persconferentie met het jongste bulletin over het aantal besmettingen en overledenen dat Sciensano bijhoudt. Af en toe moeten die lijsten worden bijgewerkt omdat sommige instellingen hun overleden patiënten laattijdig rapporteerden, of omdat het niet zeker is of de overledene het slachtoffer werd van het coronavirus dan wel van een ziekte die hij of zij al doormaakte. Dat leidt telkens tot vragen en nieuwe horrorverhalen, vooral uit de onderbemande woon-zorgcentra waar het virus zwaar heeft toegeslagen.

Wetenschappers en andere deskundigen wisselen elkaar af in de media om de vorderingen in de strijd tegen het coronavirus mee te delen. Hun uiteenzettingen zijn bijzonder voorzichtig, soms aarzelend, soms tegenstrijdig met die van de politici. Terwijl zij die in afzondering werden gedwongen door de overheid duidelijke antwoorden willen.
‘Wat de besmetting betreft, heeft de wetenschap ons teleurgesteld’, schrijft ook Giordano, nochtans zelf een wetenschapper. ‘We wilden zekerheden, maar we kregen meningen. We zijn vergeten dat het altijd zo gaat, sterker nog, dat het alleen zo gaat, dat twijfel voor de wetenschap zelfs heiliger is dan de waarheid.’

Radicale onzekerheid

En dat is net het verschil tussen de wetenschap en de politiek. In crisissen als deze kan de politicus aan de macht zich niet veroorloven om zoals de wetenschapper te twijfelen of zelfs maar te nuanceren. Om tot een slagvaardige staat te komen moet het beleid erin slagen wetenschap en logistiek te combineren. Ministers zijn omringd door hun cabinetards, die in crisissen als deze niet altijd nuttig zijn. Veel hangt af van de kwaliteit van het ambtelijk apparaat. Want dat staat voortdurend tussen de werkelijke wereld en de vaak virtuele wereld van de politiek. Van het beleid wordt een kordaat ingrijpen verwacht. De levering van mondmaskers, van testkits, van beademingsmachines mag dan niet slabakken. Daar zal onvermijdelijk uitleg over worden gevraagd, zowel federaal als regionaal.

De politicus wordt in een geval als de coronacrisis geconfronteerd met wat de Engelse econoom John Kay en gewezen gouverneur van de Bank of England Mervyn King in een essay in het Britse maandblad Prospect beschrijven als ‘radicale onzekerheid’. Die doet zich voor wanneer we iets weten over mogelijk naderend onheil, maar net niet genoeg om doortastend te kunnen handelen.

In het verleden werden ook epidemieën aangekondigd door ernstig kijkende wetenschappers en virologen. Achteraf bleek dat allemaal nogal mee te vallen. Hoewel, onlangs werd vernomen dat het hoge sterftecijfer van de afgelopen maand maart lager lag dan dat in maart 2018, toen een griepaanval woedde. Daar werd destijds nauwelijks naar getaald. Van een lockdown was toen geen sprake. Zo gebeurt het dan, niet alleen in België overigens, dat voorraden met verpieterde mondmaskers worden vernietigd maar niet aangevuld. Als er te vaak alarm klinkt, kwijnt de alertheid.

Unknown unknowns

Ooit sprak de Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld over de ‘unknown unknowns’ in de krijgsverrichtingen. Een pandemie als de huidige is een bekende onbekende. Alleen liet niets vermoeden dat die in 2020 zou toeslaan. Wat was in december 2019 de kans dat het coronavirus uit het Chinese Wuhan zou uitbreken naar de rest van de wereld? Daar viel toen op basis van de bestaande modellen geen zinnig antwoord op te formuleren. Om zich voor te bereiden op het uitzonderlijke bestaan er geen regels. Modellen, zeggen ook Kay en King, dienen niet als voorspellers, maar om ons denken over zo’n gezondheidscrisis te organiseren.

In een wereld met radicale onzekerheden als deze moeten we de capaciteit ontwikkelen om die onzekerheden te beheersen.

Dat moet dan trapsgewijs worden aangepakt, lokaal, nationaal en internationaal. Maar alles begint lokaal. De bewoner van een woon-zorgcentrum in Heultje heeft er weinig aan te weten hoe ze de problemen in Singapore of in Bergamo hebben opgelost. Hij of zij wil hier en nu meteen worden geholpen. Als er al een les te trekken valt uit de coronacrisis, dan wel dat we in een wereld met radicale onzekerheden als deze de capaciteit moeten ontwikkelen om die onzekerheden te beheersen.

Politici in heel Europa zullen binnen afzienbare tijd beoordeeld en veroordeeld worden om hun aanpak van deze crisis. Zoals de altijd wijze Gore Vidal schreef: ‘Af en toe moet een politicus ritueel worden geslacht door hem of haar ontslag te doen nemen. Die straf is nodig als een publieke boetedoening om heel het land van zonden te zuiveren.’ En dat zit er ook nu aan te komen, niet alleen in België, ook elders in Europa. Omdat iemand de verantwoordelijkheid moet dragen voor alles wat is misgelopen.

In afwachting kunnen we maar beter zoals Paolo Giordano in zijn crisisboekje de afzonderingsdagen aftellen, ‘en de tijd benutten om na te denken over wat we in normale omstandigheden niet kunnen bedenken: hoe we hier gekomen zijn, hoe we de draad weer op willen pakken’.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud