column

Paleis der Natie | Een stok achter de commissiedeur

Achter de Europese relancetrein schuilt een andere. De miljardenstroom die de Europese Commissie organiseert, moet de lidstaten tot hervormingen en discipline dwingen. Voor België zit er zelfs een communautair kantje aan.

Even was er rumoer in de Nederlandse Tweede Kamer. Dat kwam door een brief van Wopke Hoekstra, minister van Financiën in het ontslagnemende kabinet van minister-president Mark Rutte. Volgens Het Financieele Dagblad schreef de minister dat de Europese Unie hervormingen op de arbeids- en woningmarkt verlangt in ruil voor de miljarden euro’s uit het Europese relancefonds. Dat leidde bij enkele partijen tot korzeligheid.

Europese ambtenaren susten dat het om de zogeheten landspecifieke aanbevelingen ging. Maar door het coronaherstelfonds, dat 800 miljard euro bedraagt, krijgen die aanbevelingen, die doorgaans via het Europees Semester worden aangereikt, iets dwingends. Het was uitgerekend op aandringen van Nederland dat de lidstaten pas een beroep kunnen doen op de subsidies en goedkope leningen als ze hun economie hervormen in lijn met die aanbevelingen. Zo werd via de Nederlandse Tweede Kamer vernomen dat de Belgen worden aangemaand hun pensioenstelsel op te schudden.

De Vlaamse regering beperkte zich aanvankelijk tot financieel gepoeier over alle departementen heen. Maar die snippers voor zorg, onderwijs en fietsinfrastructuur leverden nog geen relanceplan op. Toch rekende Vlaanderen zich al rijk door meteen de helft op te eisen van de 5,15 miljard euro die België toekomt. Het werd uiteindelijk wat minder dan de helft: 2,225 miljard euro.

Kolossale controleopdracht

De Europese ambtenaren die de relanceplannen begeleiden en controleren, hadden verwacht dat de lidstaten hun regeringsplannen gingen herverpakken. En dat bleek ook het geval. Maar dat geld moet worden verdiend met projecten die sporen met de Europese doelstellingen en moeten beantwoorden aan criteria zoals het ‘do no significant harm’-principe. Dat betekent dat de voorgestelde projecten en investeringen geen schade mogen berokkenen aan de Europese milieudoelstellingen. De verwerking van nucleair afval komt bijgevolg niet in aanmerking.

Het wordt continu schakelen tussen technische werkgroepen, redactiecomités, het politiek begeleidingscomité en daarbovenop het Overlegcomité.

Bovendien worden voor elk van de investeringen en hervormingen mijlpalen en doelstellingen geformuleerd. Zowel de federale als de regionale ambtenarij krijgt er dus een kolossale controleopdracht bij. Het wordt continu schakelen tussen technische werkgroepen, redactiecomités, het politiek begeleidingscomité en daarbovenop het Overlegcomité. De Europese Commissie wil daarom een ‘single point of contact’ per land. De regio’s draagt de Commissie hoe dan ook niet in het hart. Het Comité van de regio’s stelt weinig voor en de Commissie wil dat zo houden. Het Belgische contactpunt is Thomas Dermine, federaal staatssecretaris voor Relance en Strategische Investeringen.

Omdat Europa dat eiste, hebben de federale en de regionale niveaus hun relancevoorstellen gebundeld. Het Vlaams herstelplan ‘Vlaamse Veerkracht’ maakt daar dus deel van uit en voorziet in liefst 180 relanceprojecten voor een totaal van 4,3 miljard euro. Daarvan wordt 2,25 miljard euro van Europa verwacht.

Die 180 projecten versterken de indruk dat de Vlaamse regering het manna breed heeft uitgestrooid. Bovendien ontsnapt de lezer van het plan niet aan de indruk dat het gaat om bestaande plannen die een groener en duurzamer kleedje kregen aangepast. Hoewel, in dat verband werden Vlaamse onderzoeksinstellingen als VITO, EnergyVille en VREG niet eens geconsulteerd. Het verhogen van de bruggen over het Albertkanaal en de aanleg van kaaimuren zijn geen maanschotprojecten maar bestedingen die noodzakelijk zijn voor de werking van de staat en die men met Europees relancegeld wil financieren.

Zowel de federale als de Vlaamse plannenmakers hebben hun teksten wel met de juiste codewoorden doorspekt. Daar is ‘waterstof’ er een van. Vlaanderen neemt zich zelfs voor een waterstofhub te worden. Het minste wat je kan zeggen, is dat de  experts daarover verdeeld zijn.

Spiegels en rook

De Duitse commentator Wolfgang Münchau noemde het Europese relanceprogramma een gegoochel met spiegels en rook. Om te beginnen wordt dat relancebedrag van 800 miljard euro gespreid over vijf jaar. Bijgevolg geldt dat ook voor de ruim 5 miljard euro die België zou toekomen. Dat oogt plots al wat minder ingrijpend.

Het Europees Semester bestaat sinds 2011 uit slierten van aanbevelingen die door de eurolanden zelden werden gevolgd.

De Europese Commissie probeert via dat herstelprogramma vat te krijgen op het financiële huishouden van de lidstaten. Er wordt ook geen geheim gemaakt van de uiteindelijke bedoelingen. In een nota staat onder de tussentitel ‘Europese voorwaarden van een Recovery and Resilience Plan’: ‘Het plan draagt effectief bij aan de uitdagingen die geïdentificeerd zijn in de landspecifieke aanbevelingen of andere documenten (zoals de macro-economische onevenwichtigheden procedure) die officieel door de Europese Commissie zijn aangenomen in het Europees Semester.’

Dat Europees Semester bestaat sinds 2011 uit slierten van aanbevelingen die door de eurolanden zelden werden gevolgd of op de lange baan werden geschoven. Wat de Belgen ook telkens deden met de aanbevelingen in verband met de pensioenen en de arbeidsmarkt. Voortaan moeten de lidstaten die aanbevelingen naleven als ze willen kunnen putten uit de Faciliteit voor Herstel en Veerkracht. Daarmee heeft de Commissie een nieuw wapen in handen. Maar het wordt pas echt doeltreffend als de landen niet langer goedkoop kunnen lenen bij de Europese Centrale Bank (ECB).

De ECB maakte 1.350 miljard euro klaar voor haar Pandemic Emergency Purchase Programme (PEPP). Door de tijdelijke opheffing van het Stabiliteits- en Groeipact en de ondersteuning door de ECB stond geen rem op de uitgaven van de eurolanden. ‘Lenen is goedkoop’, het ligt politici in de mond bestorven. In België alleen al laten de dieprode federale en regionale begrotingscijfers maar ook de oplopende schulden zien waartoe dat heeft geleid.

Zolang ze toegang krijgen tot de haast ongelimiteerde ECB-kredieten willen weinigen geld lenen bij de Faciliteit voor Herstel en Veerkracht, want daar zijn voorwaarden aan verbonden. Volgens de Luxemburger Yves Mersch, gewezen ECB-bestuurder en een budgettaire hardliner, moet dat veranderen en mag de ECB zich door de lidstaten niet langer laten gebruiken om de maatregelen en de aanbevelingen van de Europese Commissie te ontwijken.

Delicaat

De ECB staat voor een erg delicate oefening als ze de lidstaten op termijn een financiële ontwenningskuur oplegt. Lidstaten met stevige tekorten zullen dan moeten voldoen aan de voorwaarden opgelegd door de Europese Commissie voor ze kunnen delen in de coronafondsen en wellicht ook in andere financieringsmechanismen.

Er lijken geen afspraken te bestaan over wat gebeurt als een of meerdere entiteiten de doelstellingen niet halen.

Voor Vlaanderen zit daar een apart probleem aan vast. Er lijken geen afspraken te bestaan over wat gebeurt als een of meerdere entiteiten de doelstellingen niet halen. Hoe wordt het Europese geld, dat via het federale niveau binnenkomt, verdeeld als alleen Vlaanderen zijn mijlpalen en doelstellingen haalt? Het was al een veeg teken dat de Vlaamse ambitie om de tewerkstellingsgraad naar 80 procent op te krikken in de officiële communicatie met de EU werd weggemoffeld. Voor Brussel en Wallonië is die doelstelling onhaalbaar.

Tegelijk beschikt de Europese Commissie met het relancegeld over een hefboom om de Belgische communautaire ontwikkeling in een unitaire richting te stuwen, onder meer door het regionale beleid onder de federale koepel te dwingen, zoals met de coronafondsen. Als de Vlaamse partijen niet bij de Europese les blijven, zou die zevende staatshervorming weleens een heel andere logica kunnen volgen dan de vorige zes.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud