column

Paleis der Natie | Gehavende terugkeer uit de kou

Europese sociaaldemocraten bijten hun nagels stuk in afwachting van de Duitse verkiezingen. Kan een SPD-zege het tij in de Europese Unie keren en de vervallen sociaaldemocratie doen heropleven?

De Amerikaanse journalist Elmer Davis wist:  ‘Wie zijn eigen overlijdensbericht heeft gelezen, is nooit meer helemaal dezelfde.’ Ook de Duitse bondskanselier Angela Merkel moet de jongste weken soms het gevoel hebben gekregen haar necrologie te lezen, althans haar politieke necrologie. In de kranten paradeerde een stoet van uitwuifstukken, afscheidsbedenkingen en orgelende loftuitingen, maar ook van historische evaluaties en vergelijkingen. Bij leven al werd Merkel de afgelopen dagen bijgezet in het Duitse kanselierspantheon tussen Konrad Adenauer en Helmut Kohl. Voorlopig, want wat precies de blijvende nalatenschap van Merkel is, zullen historici later afwegen.

Merkels grootste verdienste is allicht dat ze de afgelopen 16 jaar op beslissende momenten de Europese boel bij elkaar wist te houden. Wat niet kan worden gezegd van haar weinig eendrachtige partij. Begin dit jaar leek haar christendemocratische CDU leunend op de Beierse zusterpartij CSU nog een van de machtigste en stabielste politieke partijen in de Europese Unie. In die dagen peilde de CDU rond 36 procent. Bündnis90/Die Grünen bleef in de buurt van 18 procent en de sociaaldemocratische SPD zwalpte rond 15 procent. Vandaag begint de CDU aan de laatste week voor de verkiezingen van 26 september met nauwelijks 20 procent, in het zog van de SPD met 25 procent en op een afstand gevolgd door de groenen met 15 procent.

Volgens specialisten in de mediasnelkeuken wordt Merkel opgevolgd door SPD-aanvoerder en vicekanselier Olaf Scholz, en wordt de volgende Duitse regering er een zonder de christendemocraten. De CDU kampt vooral met het ongeleide optreden van partijleider Armin Laschet, de sterke man uit Noordrijn-Westfalen.

Maar de CDU, mee aangestuurd door een al in 1963 opgerichte Wirtschaftsrat (een economische raad bevolkt met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en met een kantoor in Brussel), is geheel uit macht opgetrokken. De partij zal de komende week bij de op de rust gestelde Duitsers de angst aanjagen voor een linkse coalitie van de SPD, de groenen en de ultra’s van Die Linke.

Zelden was het voor de opiniepeilers zo moeilijk de stemming onder de Duitse kiezers te meten. Specialisten voorspellen dat de SPD alleen kan winnen als de CDU-CSU in elkaar stort.

Scholz gedraagt zich als de perfecte Merkel-kloon, als een voorbeeldige aanhanger van de Europese orthodoxie en als een NAVO-supporter. Dat belet de CDU-opiniekneders niet te beweren dat de SPD-kopman wordt omringd door een stel onberekenbare lieden als parlementslid Saskia Esken en Norbert Walter-Borjans, een gewezen financiënminister van Noordrijn-Westfalen, die met de partij terug willen naar de tijd van voor het congres van Bad Godesberg bij Bonn. Daar ruilden de SPD’ers in 1959 hun laatste exemplaren van Karl Marx’ 'Das Kapital' voor een sociaaldemocratisch programma. Het congres was richtinggevend voor zowat alle socialistische partijen in West-Europa. Al vonden toen de Belgische socialisten, bij monde van Victor Larock in Le Peuple, en de Nederlandse PvdA’er en latere minister-president Joop den Uyl de zwenking van de Duitse kameraden al te liberaal.

Zelden was het voor de opiniepeilers zo moeilijk de stemming onder de Duitse kiezers te meten. Specialisten voorspellen dat de SPD alleen kan winnen als de CDU-CSU in elkaar stort. Zo valt ook nauwelijks in te schatten hoe Die Linke en de ultrarechtse AfD uit de strijd komen en in hoeverre migratie en veiligheid op de campagne wegen. Vorig jaar stond Laschet met de CDU op verlies voor de deelstaatverkiezing in Noordrijn-Westfalen en toch kwam hij als winnaar uit de bus.

De CDU, die haar rekruteringsveld onder Merkel verbreedde, telt meer arbeiders en kiezers met een migratieachtergrond onder de aanhang dan de groenen en de SPD. Gerhard Schröder verbouwde de SPD tot een links-liberale partij die, gesteund door de groenen, de pijnlijke hervorming van de arbeidsmarkt uitbesteedde aan VW-manager Peter Hartz. Die hervorming, gehandhaafd door Angela Merkel, hakte er naderhand fors in bij het SPD-electoraat en bij dat van de groenen.

Als Scholz de verkiezing wint en een federale regering kan vormen - hetzij met de groenen en Die Linke, hetzij met de groenen en de liberale FDP - dan betekent dat voor de SPD een gehavende terugkeer uit de kou. In afwachting bijten alle sociaaldemocraten in de EU hun nagels stuk. De hoop leeft dat een SPD-zege de vervallen Europese sociaaldemocratie doet herleven.

Holle frasen

Eind jaren negentig verdoolde de sociaaldemocratie op de derde weg. Volgens Serge Halimi, de links gestemde commentator van Le Monde diplomatique, was dat een gevolg van een algehele ideeënarmoede. ‘De 'Derde Weg'-teksten van Anthony Giddens en Tony Blair lezen als een cataloog van clichés en holle frasen bedacht door communicatiebureaus’, zei Halimi in een gesprek met het marxistische tijdschrift Lava.

De sociaaldemocraten gingen driftig op zoek naar een nieuw kiespubliek, niet alleen in Duitsland, ook in Frankrijk met de oppercynicus François Mitterrand, in het Verenigd Koninkrijk met Tony Blair, in Nederland met Wim Kok en in België met Steve Stevaert en na hem Patrick Janssens. Miserabilistische verhalen, zo zei Stevaert, waren aan hen niet meer besteed.

In hun gehaaste zoektocht naar een nieuw kiespubliek merkten de sociaaldemocraten niet eens dat ze in een Europees carcan werden gesnoerd.

Een andere sociaaldemocraat die dat openlijk stelde, was de Fransman Dominique Strauss-Kahn. Nog voor hij aan het hoofd van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) kwam en in moeilijkheden verzeilde door hoteldiensters lastig te vallen schreef hij in 2002 het opmerkelijke 'La flamme et la cendre', dat door zijn Europese geloofsgenoten werd verslonden. Daarin doceerde Strauss-Kahn dat de socialisten niet langer de proletariër moesten bevrijden van zijn ketens. Men kon zich om hem bekommeren, hem helpen te leven en hem zo mogelijk opstuwen tot de middenklasse. Om die middenklasse ging het, om 'mensen die behalve een cultuur ook een opvoeding, soms wat geld en een appartement hebben geërfd'. Kortom, 'niet de ongelukkigsten en ook niet de rijksten, maar een middengroep die het geraamte vormt van onze maatschappij'.

In hun gehaaste zoektocht naar dat nieuwe kiespubliek merkten de sociaaldemocraten niet eens dat ze in een Europees carcan werden gesnoerd. De manier waarop federale ministers vandaag met meel in de mond praten over de prijzige klimaattransitie, de hoge energieprijzen, de aanslepende pensioenhervormingen en de budgettaire ontsporingen, heeft daarmee te maken.

In december 2013 legden de linkse partijen, sociaaldemocraten en groenen, zowel federaal als regionaal de Europese begrotingsstrop rond de eigen hals door hun goedkeuring van de (zo goed als ongelezen) tekst van het Europees Verdrag over Stabiliteit, Coördinatie en Governance, het zogeheten Begrotingsverdrag of Fiscal Compact. In een hoofdstuk uit zijn boek 'Vooruit! Politieke vernieuwing, digitale cultuur en socialisme', dat in Samenleving & Politiek verscheen en waarin academicus Ico Maly de partij van Conner Rousseau onder het scalpel legt, komt Europa niet eens voor. Terwijl de Franse sociaaldemocratisch gestemde econoom Robert Salais met 'Le viol d’Europe' een heel boek schreef over het ontbreken van enige sociale bekommernis in de Europese politiek. De begrotingsdiscipline en de concurrentiekracht hebben de absolute voorrang, en het Europees Hof van Justitie zal daarover waken. Elke flexibiliteit is tijdelijk. Een regering kan dezer dagen in de EU maar beter de rechtsstaat ontwrichten dan haar begroting. Als sociaaldemocraten zoals Olaf Scholz zich aan een grote verbouwing willen wagen, zullen ze op het Brusselse Schumanplein moeten beginnen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud