opinie

Te PFAS en te ONPFAS

'We betalen vandaag de factuur voor de industrialisering van Vlaanderen’, zegt de historicus Olivier Boehme over de ophef over de PFAS/ PFOS-vervuiling in Zwijndrecht. 'En het zal niet de laatste zijn.’

Het debat in het Vlaams Parlement over de ophefmakende PFOS-vervuiling rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht bracht weinig nieuws. Opmerkelijk: alleen het Vlaams Belang en de PVDA leken zich zorgen te maken over de gezondheid van de arbeiders die dagelijks aan de slag zijn op de belendende Oosterweel-werf van Lantis. Voor het overige kwam het dispuut neer op het voorspelbare politieke gekijf tussen meerderheid en oppositie en gezwaai met een beschuldigende vinger, vaak op basis van persartikels.

Het staat intussen vast: sinds 2017 waren alle betrokken partijen op de hoogte. De Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM), de Vlaamse regering, stads- en gemeentebesturen en uiteraard Lantis, dat instaat voor het grote mobiliteitsproject rond Antwerpen, allemaal kenden ze de omvang van het PFOS-probleem.

Het wordt weleens vergeten: Lantis is een naamloze vennootschap van publiek recht, opgericht in 2003 onder de naam BAM (Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel) door de Vlaamse overheid en gefinancierd met Vlaams belastinggeld. De nieuwe benaming Lantis staat voor Leefbaar Antwerpen door Innovatie en Samenwerken. Dat laatste, de samenwerking, viel niet altijd mee. Het had heel wat voeten in de aarde om de eerste spadesteek voor de Oosterweelverbinding in de grond te krijgen.

Iedereen herinnert zich nog de commotie over de fijnstofwolk die als gevolg van de gigantische werf over de stad Antwerpen zou rollen. In 2009 kwam er een referendum aan te pas, waarbij de meerderheid van de opgekomen Antwerpenaren het Oosterweel-tracé afwees, met veel vertraging tot gevolg. Uiteindelijk kwam het in maart 2017 tot een vergelijk. Uitgerekend in die dagen werd de omvang van de PFOS-vervuiling door de nabijgelegen 3M-fabriek duidelijk. In april leidde dat nog tot een minzaam videodebat tussen Groen-parlementslid Mieke Schauvliege en minister van Leefmilieu Zuhal Demir (N-VA), waarbij de vervuilde 3M-site al in het vizier kwam.

PFOS maakt deel uit van PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen), een verzameling van hardnekkige chemische verbindingen. Ze zijn niet afbreekbaar en kunnen in hoge doses kankerverwekkend zijn en nierenwerking, hormoonhuishouding en vruchtbaarheid verstoren.

Een onderzoekscommissie zal de martelgang van de Vlaamse meerderheid nog wat verlengen.

Kennelijk kreeg Demir het op de heupen van de vragen over de PFOS-vervuiling. Zij suggereerde de oprichting van een parlementaire onderzoekscommissie voor de uitklaring van een  dossier dat ze van haar voorgangers had geërfd. Zo raakte de kat in de horloge. De regering van minister-president Jan Jambon (N-VA) ondervond moeite om de meerderheid te mobiliseren. Oude rekeningen kwamen boven: wie had wat verzuimd in het verleden?

Tot gêne van de coalitie bleek Lantis, waarvan de raad van bestuur is bevolkt met politici van de meerderheid, een dading te hebben afgesloten met 3M over de dure vervuilingsfactuur. De regering hield zich aanvankelijk van de domme. Minister van Mobiliteit en Openbare Werken, de liberale Lydia Peeters, hoorde het zelfs in Keulen niet donderen. Toen Demir begon over bloedonderzoeken bij de bewoners van Zwijndrecht en omgeving en met een waarschuwing voor het eten van scharreleieren en andere aanmaningen tot voorzichtigheid, kreeg de PFOS-zaak ineens een hoog dioxinegehalte - politiek dan. Een onderzoekscommissie zal de martelgang van de Vlaamse meerderheid nog wat verlengen. Er wordt ook gevreesd voor een vertraging van de Oosterweelwerken.

In het Vlaams Parlement werd opvallend genoeg nooit getaald naar het opmerkelijke kaartje in de dinsdagkrant van De Tijd met alle plekken waar alarmerende PFOS-concentraties werden vastgesteld. Wie de kaart bekijkt, kan alleen besluiten dat Vlaanderen één grote gevarenzone vormt. Bij metingen in 2018 verricht door de OVAM werden de hoogste concentraties gevonden in de Denderstreek, ver weg van 3M. In bijna driekwart van de meetpunten bedroeg de waarde meer dan honderd keer de grensnorm. In 40 procent van de gevallen werd de grens zelfs duizend keer overschreden. Waar ze die vervuiling hebben opgetekend, geven ze bij de OVAM alsnog niet vrij. Maar ooit zal dat toch moeten gebeuren. Want dossiers als de PFOS-vervuiling zullen te pas en te onpas blijven opduiken.

Voeten vegen

Volgens de historicus Olivier Boehme betalen we vandaag de factuur voor de industrialisering van het kleine gebied dat Vlaanderen is. ‘Het zal niet de laatste factuur zijn, want de greep naar de markt heeft een prijs’, voorspelt hij.

Opmerkelijk genoeg wordt meer aandacht besteed aan de vervuiling in Zwijndrecht dan aan een echt schrikwekkende vervuiling rond het metaalverwerkende Umicore in Hoboken.

Het PFOS-dossier komt nu gelegen voor de oppositie om de zo al zwakke en verdeelde Vlaamse regering in verlegenheid te brengen. Opmerkelijk genoeg wordt meer aandacht besteed aan de vervuiling in Zwijndrecht, die volgens de KU Leuven-toxicoloog Jan Tytgat wel zorgwekkend is maar niet tot paniek mag leiden, dan aan een echt schrikwekkende vervuiling rond het metaalverwerkende Umicore in Hoboken. Daar zijn de loodwaarden in het bloed van kleuters opnieuw gevoelig gestegen.

De problemen rond Umicore teisteren de lokale bewoners al decennialang, zonder dat het beleid ingrijpende maatregelen neemt. De nieuwe loodnormen van de provincie Antwerpen zijn een doekje voor het bloeden. In haar richtlijnen voor de bewoners houdt de OVAM het bij onder meer ‘voeten vegen om zo weinig mogelijk stof in huis te brengen’ en ‘zelfgekweekte groenten en fruit extra wassen met leidingwater’. De verhuizing van de gigantische fabriek, die over meer dan 120 hectare uitdijde, is onmogelijk, zegt de bedrijfsleiding.

De historische vervuiling in Vlaanderen wegwerken is een kolossale opdracht voor de regionale overheid, die helemaal past in de klimaat- en duurzaamheidsinvesteringen die de Europese Unie voorstaat en wil financieren. Veel van die vervuilende bedrijven werden destijds, in concurrentie met de buurlanden, naar hier gelokt met fiscale incentives.

Met constructies als Lantis wordt de band tussen de overheid en de markt almaar nauwer, zowel federaal, regionaal als lokaal. Enkele jaren geleden telde Vlaanderen alleen al ruim 130 intercommunales die in tal van economische sectoren als medespeler of als aandeelhouder optreden. Dat brengt ook verantwoordelijkheden met zich, zoals een pas verschenen analyse van het Centre de recherche et d’information socio-politiques (Crisp) aangeeft.

De aanwezigheid van politici versterkt onvermijdelijk de indruk van collusie met het zakenleven.

Overheidsinvesteringen moeten zich vandaag helemaal schikken naar de vigerende bedrijfs- en concurrentieregels, en dat binnen het neoliberale denkraam van de Europese Unie. Precies daarom is het af te raden de raden van bestuur van overheidsbedrijven of bedrijven waarin wordt geparticipeerd te bevolken met politici. Dat leidt tot gênante situaties, zoals bij Lantis, net als destijds bij Dexia. Want over de verantwoordelijkheid van die politieke bestuurders, die niet allemaal even beslagen zijn in bedrijfstechnische en juridische aangelegenheden, wordt vandaag zedig gezwegen. Bovendien versterkt de aanwezigheid van politici onvermijdelijk de indruk van collusie met het zakenleven. In elk geval wordt de parlementaire controlefunctie van de politici erdoor verzwakt. Om de toestand zuiver op de graat te houden beschikt de overheid met regeringscommissarissen over de nodige controlemechanismen.

De echte verantwoordelijkheid van het beleid ligt bij de handhaving van de duurzaamheid en de kwaliteit van de bedrijfsomgeving. Geen van beide is vandaag gegarandeerd, zo blijkt nu in Zwijndrecht, in Hoboken en elders in Vlaanderen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud