nieuwsanalyse

Basisinkomen doorprikt: de rekening klopt niet

Zwemmen in het geld is niet voor morgen. ©REUTERS

Een basisinkomen voor iedereen. Het klinkt aantrekkelijk, maar botst staalhard op de grenzen van wat betaalbaar is. In een nieuwe studie maakt de denktank Itinera brandhout van de idee van ‘gratis geld voor iedereen’.

Als robots massaal onze jobs gaan overnemen, zullen we een andere manier moeten vinden om het groeiende leger werklozen een inkomen te geven. Eén manier die aan populariteit wint: een universeel basisinkomen. In Silicon Valley tonen techgoeroes als Tesla-topman Elon Musk en Facebook-oprichter Mark Zuckerberg zich een voorstander van de idee van ‘gratis geld voor iedereen’. Een basisinkomen kan in hun visie vermijden dat de automatisering een steeds grotere groep werklozen in de armoede duwt.

Ook in ons land vindt de idee van een onvoorwaardelijk basisinkomen ingang. Bedrijfsleiders als Françoise Chombar en Roland Duchâtelet van de chipproducent Melexis, of Ignace Van Doorselaere van de pralinemaker Neuhaus uiten zich als pleitbezorgers.

Wat is een basisinkomen?

Bij een onvoorwaardelijk basisinkomen geeft de overheid iedere burger levenslang een maandelijks standaardbedrag. Ongeacht of iemand werkt, met pensioen is, ziek, rijk of arm is, het bedrag is voor iedere volwassen burger hetzelfde.

In ruil worden de bestaande sociale uitkeringen afgeschaft: geen pensioen meer, geen kindergeld, geen ziekte- of werkloosheidsuitkering of leefloon. Het voorgestelde maandelijks bedrag varieert grosso modo van enkele honderden euro’s tot 1.500 euro per maand per persoon.

Dat idee in het kort: laat de overheid iedereen een maandelijks basisinkomen uitkeren dat voldoende is om van te leven, ongeacht of iemand werkt, arm is of Marc Coucke heet. Om dat te betalen wordt het bestaande kluwen aan uitkeringen afgeschaft: geen pensioen meer, geen kindergeld, geen ziekte- of werkloosheidsuitkering, geen loopbaanonderbreking, tijdskrediet of leefloon. Dan kan ook het mes worden gezet in de omvangrijke administratie die nodig is voor de uitkering en controle van de sociale zekerheid. 

Maar terwijl de groep voorstanders aangroeit, gooien critici hen voor de voeten dat een basisinkomen onbetaalbaar is. In een nieuwe studie die De Tijd kon inkijken, maakt de economische denktank Itinera de ‘gratisgeldutopie’ met de grond gelijk. De onderzoekers becijferden drie scenario’s waarin iedere volwassen Belg maandelijks 900, 1.250 of 1.500 euro op zijn bankrekening gestort zou krijgen. Om dat te financieren kan een resem bestaande uitkeringen op de schop, een besparing van 90,5 miljard euro.

Maar daarmee is een basisinkomen nog lang niet betaalbaar. Om iedereen maandelijks 900 euro te geven zou het financieringstekort voor de overheid bijna 15 miljard euro per jaar bedragen. Bij een basisinkomen van 1.500 euro loopt het tekort op tot een astronomische 77 miljard. Als dat gat wordt gevuld door extra belastingen, dan stijgt de Belgische belastingdruk tot 69 procent en roomt de staat van iedere 10 euro in onze economie 6,9 euro af. Bovendien wordt er dan van uitgegaan dat iedereen die een basisinkomen krijgt, blijft werken, volgens Itinera pure sciencefiction.

Als mensen een zak geld krijgen, gaan ze minder werken en dat maakt de betaalbaarheid van het systeem nog problematischer, zegt Simon Ghiotto, onderzoeker bij Itinera. ‘De totale loonmassa daalt dan waardoor de belastinginkomsten op arbeid terugvallen en het tekort om het basisinkomen te financieren alleen nog groter wordt. Sommigen denken dat je dat kan opvangen met extra lasten op vervuiling, consumptie, financiële transacties of robots, maar de opbrengsten daarvan zouden bijlange niet volstaan om het miljardengat te dichten.’ 

Marc De Vos (directeur Itinera): 'De complexiteit van de sociale zekerheid is de prijs die je betaalt om mensen te beschermen tegen onvoorziene tegenslagen.' ©Emy Elleboog

‘Een basisinkomen betekent dat we collectief verarmen en de welvaartscreatie terugvalt’, zegt arbeidsmarktspecialist Marc De Vos, de directeur van Itinera. ‘We moeten er net alles aan doen om mensen te activeren op de arbeidsmarkt, via bijscholing en gerichte investeringen. Dat lukt nooit door iedereen een standaardbedrag te geven, los van de individuele noden.’ 

'Basisinkomen doet armoede stijgen'

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) publiceerde vorige maand nog een studie waarin ze concludeert dat met een basisinkomen de armoede in de ontwikkelde landen zou toenemen en dat een grote groep uitkeringstrekkers er financieel op achteruit zou gaan. De zware impact op de ongelijkheid is ook zichtbaar in het ‘goedkoopste’ Itinera-scenario waarin iedere volwassene 900 euro krijgt, iets boven het huidige bestaansminimum. ‘Met dat bedrag kunnen alleenstaanden niet rondkomen. Zeker de risicogroep van alleenstaande ouders duw je dan verder in armoede’, zegt Ghiotto. ‘Veel werkloosheids-, ziekte- en invaliditeitsuitkeringen zitten vandaag al ruim boven die 900 euro. Met de eenheidsworst van een basisinkomen zet je die mensen buitenspel die het echt nodig hebben.’

Econoom Peter De Keyzer, een van de grote voorstanders van een basisinkomen, ziet er geen graten in dat veel zieken, werklozen en gepensioneerden erop achteruit zouden gaan met een standaardbedrag van 900 euro. ‘Vergeet niet dat het huidige systeem ook tot veel armoede leidt. En het grote verschil is dat iedereen de keuze heeft zelf zijn pad uit te stippelen. Nu zijn al die uitkeringen altijd afhankelijk van voorwaarden: je mag niet samenwonen, je krijgt geld als je kinderen hebt, enzovoort.’ 

Econoom Peter De Keyzer: 'Een basisinkomen bevordert de economische groei: de loonlasten gaan omlaag, de ondernemerszin groeit en je creëert jobs.'

Om de kans te krijgen je pad te kiezen pleit hij wel voor een gefaseerde invoering van het basisinkomen. ‘Zeker voor de pensioenen is dat belangrijk. Maar als nu voor u en mij duidelijk is dat we later maar 900 euro zullen krijgen, is de keuze aan ons: langer werken, beginnen te sparen of niets doen. Meer ongelijkheid is op zich niet slecht in een samenleving, zolang je maar de sociale mobiliteit verhoogt.’ 

De tegenstelling komt steeds terug: ofwel is het bedrag te laag waardoor je mensen in de armoede duwt, ofwel is het te hoog waardoor het compleet onbetaalbaar wordt. Wim Van Lancker, onderzoeker aan het Centrum voor Sociaal Beleid (UAntwerpen), vat het samen in een trilemma. Een basisinkomen wil drie zaken combineren: de armoede verminderen, uitblinken in eenvoud en tegelijk betaalbaar zijn. ‘Maar die drie dingen kan je onmogelijk met elkaar verzoenen’, zegt Van Lancker.

‘Ofwel is een basisinkomen betaalbaar en simpel, maar dan duw je mensen in de armoede. Ofwel is het bedrag hoog genoeg voor iedereen, maar dan valt het niet te bekostigen. Ofwel is het betaalbaar en vermijd je armoede, maar dan moet je tal van gerichte uitkeringen organiseren om ervoor te zorgen dat iedereen voldoende bedeeld wordt. In dat geval zit je niet meer bij een basisinkomen, maar ben je terug bij de complexe sociale zekerheid zoals we ze vandaag kennen.’ 

Meer ongelijkheid is niet slecht, als je maar de sociale mobiliteit verhoogt.
Peter De Keyzer, econoom

‘Een van de grootste problemen van onze samenleving is de groeiende polarisering tussen mensen die niet succesvol kunnen zijn en zij die daar wel de kansen toe krijgen’, zegt De Vos. ‘Ofwel zet je dan in op gerichte investeringen en activeringsmaatregelen om de hardnekkige onderlaag toch te laten participeren. Ofwel kan je hen zoals het basisinkomen doet een zoethoudertje geven, waarmee ze nog minder geholpen zijn. Het is een onrechtvaardige tabula rasa van ons sociaal stelsel. Het is onrealistisch om van een wit blad te willen vertrekken in een land dat al dertig jaar probeert de pensioenen te hervormen.’ 

Tabula rasa sociale zekerheid

De filosoof Philippe Van Parijs, een groot pleitbezorger van het basisinkomen, erkent dat het op korte termijn niet realistisch is tabula rasa te maken in de sociale zekerheid. ‘Een basisinkomen van 900 euro per maand is vandaag niet betaalbaar. Het is een utopie, maar toch is het belangrijk een coherente visie voor de toekomst te ontwikkelen die een alternatief biedt’, zegt Van Parijs, die in maart aan Harvard een boek publiceerde over het basisinkomen. Al in 1986 richtte de Brusselaar het ‘Basic Income Earth Network’ op, een wereldwijde vereniging van basisinkomenadepten.

Filosoof Philippe Van Parijs: ‘Met een basisinkomen zullen mensen niet worden afgeschrikt om daarnaast nog een baan te nemen’ ©IMAGELLAN

Van Parijs pleit om bescheiden te beginnen met een onvoorwaardelijk basisinkomen van 400 à 500 euro per maand voor iedereen. Om te vermijden dat de uitkeringstrekkers van vandaag daardoor volledig in armoede belanden, zouden boven op die basissokkel nog extra uitkeringen blijven bestaan voor wie daarvoor in aanmerking komt. ‘Dat is niet de grote revolutie en je zal er ook geen grote administratieve vereenvoudigingen mee krijgen, maar dat systeem heeft het voordeel dat het betaalbaar is. Alleen al door de vrijgestelde som op de inkomensbelasting af te schaffen is een groot deel gefinancierd’, zegt Van Parijs. 

Vandaag is er nog veel armoede en een grote groep vindt haar weg niet naar een uitkering, argumenteert Van Parijs. Een automatisch uitgekeerd basisinkomen zou dat probleem verhelpen. Ook de werkloosheidsval neemt af. Uitkeringstrekkers hebben er nu soms belang bij niet te gaan werken omdat ze dan hun uitkering verliezen die meer oplevert dan een job. ‘Met een basisinkomen zullen mensen niet worden afgeschrikt om daarnaast nog een baan te nemen’, zegt Van Parijs. ‘Dat geeft een economische impuls.’

Itinera betwist die stelling. De werkloosheidsval kan je ook op andere manieren aanpakken, klinkt het. Bijvoorbeeld door de uitkeringen degressief te maken en sneller te laten afnemen in de tijd. ‘Wij zijn de eersten om te erkennen dat de sociale zekerheid vandaag met kwalen kampt en er niet meer in slaagt iedereen voldoende kansen te bieden’, zegt De Vos. ‘Maar een onvoorwaardelijk standaardbedrag is niet de magische oplossing voor alles. We moeten stap per stap werken om de sociale zekerheid meer op maat van de burger en voorwaardelijker te maken, zodat je meer kan doen voor wie meer nodig heeft. Daar zijn we al decennia mee bezig en er is al een enorme progressie gemaakt.’

Jobs en ondernemerschap

Vandaag halsoverkop een basisinkomen invoeren is inderdaad niet betaalbaar, erkent Pascal Paepen, docent ‘Bank & Beurs’ aan de Thomas More Hogeschool. ‘Maar we mogen er ook niet zomaar van uitgaan dat de huidige sociale zekerheid betaalbaar blijft. De situatie is onhoudbaar. De controles op misbruik kosten handenvol geld en toch krijgen sommigen nog onterecht een uitkering. Bovendien stimuleert het huidige systeem van uitkeringen totaal niet om te werken.’

Enkele voorbeelden:

  • De Zwitsers stemden een jaar geleden in een referendum een voorstel weg om iedere volwassene een basisinkomen van 2.500 Zwitserse frank per maand te geven (1.638 euro) en alle huidige vervangingsinkomens te schrappen.
  • Alaska keert sinds eind jaren 70 aan iedere inwoner 1.000 à 2.000 dollar per jaar uit van de olieopbrengsten. Met omgerekend maximaal 200 euro per persoon per maand wordt het bedrag als te laag beschouwd om een echt basisinkomen te zijn.
  • In Nederland en Finland wordt geëxperimenteerd met een semi-basisinkomen, dat niet onvoorwaardelijk en universeel is omdat enkel uitkeringstrekkers er aanspraak op maken.

Paepen beseft dat er een paar problemen zijn met het basisinkomen. Als België het als enige land ter wereld zou invoeren, dreigen we een magneet te worden voor gelukzoekers die hier van een uitkering willen komen genieten zonder voorwaarden. ‘Sommigen kunnen ook moeilijk omgaan met hun financiële vrijheid. Wat gaan we doen met mensen die heel hun basisinkomen vergokken of mensen die zich in overdreven schulden werken met hun basisinkomen als borg?’ 

De docent stelt wel dat het basisinkomen mogelijk alleen onbetaalbaar ‘lijkt’. Hij maakt de vergelijking met de Europese Centrale Bank (ECB), die sinds het begin van de crisis al een kleine 2.000 miljard euro in de economie pompte. ‘Dat lijkt ook een onvoorstelbaar bedrag, maar onze economie staat nog overeind. De berekeningen over een basisinkomen houden geen rekening met dingen die je niet kan voorspellen, zoals de positieve gevolgen voor de ondernemingszin. Wie iedere maand 900 euro krijgt, zal misschien geruster zijn om zijn eigen zaak te beginnen? Daaruit kunnen nieuwe bedrijven en jobs ontstaan.’

Ook De Keyzer ziet in de berekeningen van Itinera geen reden om de idee van een basisinkomen definitief te begraven. ‘Een financieringstekort van 14,7 miljard als je een basisinkomen van 900 euro invoert? Dat is goed nieuws’, reageert hij laconiek. ‘Ons begrotingstekort bedroeg vorig jaar sowieso al 11 miljard. Je moet dus maar drie miljard euro extra vinden. Dat vind ik een hele mooie prijs voor een systeem dat veel rechtvaardiger en productiever is.’

Het tekort wil De Keyzer financieren door een vlaktaks in te voeren, waarbij elke vorm van inkomsten, zowel uit arbeid als kapitaal, gelijk belast wordt. ‘Bovendien zal een basisinkomen de economische groei bevorderen: de loonlasten gaan omlaag, de ondernemerszin groeit en je creëert jobs. Sommige taken, zoals zakjes vullen in de supermarkt of hamburgers bakken, zijn met het huidige minimumloon en de huidige belastingen te duur voor een werkgever. Met een basisloon kan iedereen onbeperkt kiezen om iets bij te verdienen, en worden die jobs plots wel interessant.’

Gratis zakgeld

Een basisinkomen is een zoethoudertje voor de onderlaag van onze samenleving, met desastreuze gevolgen.
Marc De Vos, directeur Itinera

Zo’n vaart zal het niet lopen met die jobcreatie, verwacht Itinera. Niemand kan de impact van een basisinkomen op de loonvorming voorspellen en ook een impuls aan het ondernemersklimaat is onzeker. ‘Door gewoon zakgeld te geven, welk soort ondernemerschap krijgen we dan?’, vraagt Ghiotto zich af. ‘Je wilt ondernemerschap stimuleren dat waarde en jobs creëert. Een basisinkomen houdt ondernemers artificieel in stand, ook als hun bedrijf geen meerwaarde biedt. Het financieel en menselijk kapitaal blijft dan gevangen zitten.’ 

Voor De Vos is de conclusie duidelijk. ‘Onze analyse toont aan dat een basisinkomen budgettair onhaalbaar is, de economie beschadigt en sociaal desastreuze gevolgen zou hebben. Zodra je het filosofische overstijgt en een basisinkomen toetst aan de realiteit, blijkt het op geen enkel vlak te werken. Het klinkt misschien aanlokkelijk om iedereen een standaardbedrag gratis uit te delen, maar om voormalig Brits premier Margaret Thatcher te citeren: ‘eventually you run out of other people’s money’.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content