Overheid knoeit met grote bouwprojecten

In het rapport legt de inspectie in detail uit hoe in één dossier, het hoofdkantoor van de federale politie in Brussel, dat 312 miljoen euro kostte, minstens 40 miljoen belastinggeld is verkwist. ©Saskia Vanderstichele

De hoofdzetel van de federale politie heeft de belastingbetaler tientallen miljoenen euro’s te veel gekost. Dat blijkt uit een vertrouwelijke audit van de Inspectie van Financiën. De inspectie waarschuwt dat wantoestanden geen toeval zijn en te wijten zijn aan structurele problemen.

Het vertrouwelijk auditrapport telt meer dan 280 bladzijden. Het was niet de bedoeling dat het pijnlijke rapport, dat de regering al kreeg in april dit jaar, bekend zou raken. Het kreeg het statuut ‘beperkte verspreiding’. De Tijd startte bij de Inspectie van Financiën en verschillende ministers procedures om het rapport in handen te krijgen op basis van de wet op de openbaarheid van bestuur. Zonder succes. We werden van het kastje naar de muur gestuurd. De procedure bij de minister van Begroting loopt nog, maar we kregen het rapport nu eindelijk toegespeeld via een bron.

In het rapport legt de inspectie in detail uit hoe in één dossier, het hoofdkantoor van de federale politie in Brussel, minstens 40 miljoen belastinggeld is verkwist. 

Immens contract

Het was een van de grootste huurcontracten die de Belgische staat ooit sloot. Kostprijs: 312 miljoen euro. Bruto-oppervlakte: meer dan 100.000 m². Ruim 2.000 politiemensen moesten vijf jaar geleden verkassen naar het immense kantorencomplex ‘Rijksadministratief Centrum’ (RAC) in hartje Brussel, aan de Koningsstraat. Tot grote tevredenheid van de meeste politiediensten die er nu verdachten verhoren, bewijsmateriaal analyseren en andere politietaken uitvoeren.

312 miljoen
Het prijskaartje om de diensten van de federale politie en de Brusselse recherche samen te brengen in het Rijksadministratief Centrum (RAC) in Brussel liep op tot 312 miljoen euro.

Het auditrapport is ronduit vernietigend voor de manier waarop het hoofdkantoor van de federale politie er is gekomen. ‘Een keten van disfuncties’, ‘de wet op de overheidsopdrachten overtreden’, ‘één bouwpromotor en zijn bedrijven kregen ten onrechte een monopolie’ en ‘minstens 40 miljoen euro is verspild’, besluit de inspectie.

Op 17 december 2009 besloot de regering-Leterme een groot aantal diensten van de federale politie en de federale gerechtelijke politie van Brussel samen te brengen in het centrum van Brussel. Het zou een van de grootste vastgoedoperaties van de jongste jaren worden. Maar de Regie der Gebouwen noch de federale politie was voldoende voorbereid om zo’n groot immobiliënproject aan te vatten, besluit de Inspectie van Financiën nu. Ze hadden niet eens een volledig behoefteprogramma toen ze eraan begonnen. Ze konden de regering zelfs geen raming van de kosten geven.

Ook de wet op de overheidsopdrachten werd gefnuikt. Er had op Europees niveau een oproep tot kandidaten gelanceerd moeten worden. Dat gebeurde niet. Er is ook oneigenlijk gebruik gemaakt van een ‘versnelde procedure’. Het stond met andere woorden in de sterren geschreven dat de bouwpromotor die het monstercontract in de wacht zou slepen, alle touwtjes in handen zou krijgen.

Bouwpromotor bekend

Die gelukkige bouwpromotor was op voorhand bekend. Het was in december 2009, toen de marktbevraging nog moest beginnen, al een uitgemaakte zaak dat de politie zou verhuizen naar het Rijksadministratief Centrum (RAC). Dat was eigendom van de Nederlandse vastgoedtycoon Frank Zweegers en zijn bedrijf Breevast (60%), samen met de beursgenoteerde Belgische ontwikkelaar Immobel (40%).

Er is nauwelijks of niet onderhandeld over de huurprijs. Niet verwonderlijk dat die 23 à 27 miljoen euro te duur is.
Inspectie van Financiën

Nochtans had de Inspectie van Financiën al in 2009 gewaarschuwd dat de federale politie de voorwaarden voor haar nieuwe hoofdkantoor zo had opgesteld dat maar één gebouw, het RAC, geschikt zou zijn en dat de eigenaar een monopolie zou krijgen. Die waarschuwing is destijds verzwegen voor de rest van de ministerraad. Waarom? Zoals de inspectie voorspelde, voldeed van de zes offertes die uit een marktbevraging kwamen, alleen het RAC.

Een van de voorwaarden was dat het geen nieuwbouw mocht worden. Waarom niet? Om een valabel alternatief, een nieuwbouw op de Brusselse site van Tour & Taxis, uit te sluiten? En waarom werd een belangrijk argument dat in het nadeel van het RAC speelde, genegeerd? Namelijk dat het hoofdkantoor van de politie niet mocht liggen langs ‘de gebruikelijke reiswegen van samenscholingen en betogingen’, wat voor het gebouw aan de Koningsstraat zeker niet gold.

Geen keuze

‘De staat heeft zelf een monopoliesituatie gecreëerd en heeft niets gedaan om dat te vermijden of op te lossen’, stelt de inspectie. ‘De gunning van de opdracht was geen werkelijke keuze: de ministerraad werd voor een voldongen feit gesteld.’

Politici willen minister horen

Het auditrapport van de Inspectie van Financiën laat de politieke wereld niet onberoerd. PS-Kamerfractieleider Ahmed Laaouej eist een snelle samenkomst van de Kamercommissie van Financiën. Ook Ecolo-Kamerlid Gilles Vanden Burre wil vragen kunnen stellen.

De politici willen niet alleen de auteurs van het rapport maar ook de voogdijminister van de Regie der Gebouwen (Koen Geens) en de topman van de Regie kunnen horen. Daarnaast willen ze de hele audit kunnen inkijken.

Een zitting bij de start van het werkjaar dringt zich volgens hen op omdat de vastgestelde tekortkomingen in het dossier rond het Brusselse hoofdkwartier van de federale politie zich volgens de Inspectie herhalen in andere meer recente vastgoeddossiers.

Was het RAC de beste keuze, laat staan een goede keuze? De Inspectie van Financiën plaatst daar grote vraagtekens bij. Een van de argumenten om zo veel politiediensten samen te brengen in één gebouw was geld te besparen, zeker 33 miljoen euro. Het tegendeel gebeurde. Er is vooral belastinggeld over de balk gegooid.

‘Er is nauwelijks of niet onderhandeld over de huurprijs die in de offerte werd aangeboden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de huurprijs van het RAC-gebouw te hoog is.’ In plaats van de gangbare huurprijs van 175 euro per m² te onderhandelen, is ingestemd met 195 euro per m². Volgens de inspectie had de huurprijs gemakkelijk 11 à 14 procent lager kunnen uitvallen en gespreid over 18 jaar, 23 à 27 miljoen minder kunnen kosten. Daar komt nog bij dat de politie het gerust met 11 à 18 procent minder oppervlakte had kunnen stellen.

En er is nog meer belastinggeld verspild. De eigenaar kreeg twee keer een miljoenencadeau van de staat. Eerst toen die in 2003 het hele RAC-complex zelf mocht kopen van de Belgische staat voor 27,1 miljoen euro, terwijl de oorspronkelijk schatting uitging van 70 miljoen euro. Waarom zo’n grote korting? Om de verkoop snel te beklinken en de begroting te spekken was de regering-Verhofstadt II akkoord gegaan met veel minder, ook omdat het niet de bedoeling was dat de overheid het gebouw terug zou huren.

Enorme korting

Al enkele jaren later wilde de overheid het RAC echter toch weer huren. ‘Tijdens de onderhandelingen had de Regie der Gebouwen er tenminste over kunnen waken dat het verleden werd gevaloriseerd. Zodat de staat niet tweemaal werd benadeeld om dezelfde reden: een eerste keer via de enorme korting en een tweede keer via de huurprijs.’ Er was zeker marge om te onderhandelen, stelt de inspectie, ‘want het RAC stond destijds al lang leeg. Het stond ook bekend als een stedelijke kankerplek in wording.’ Er werd niet onderhandeld.

Ook de kosten van de werken die volgden, ontspoorden. Niet moeilijk, er is nooit een analytische boekhouding bijgehouden van de totale kostprijs van het project, over alle jaren. De werken werden nooit in detail geïnventariseerd. De Regie der Gebouwen moest daarvoor volledig terugvallen en vertrouwen op een onderaannemer van de eigenaar van het RAC. Lang niet alle facturen werden gecontroleerd. ‘Dat versterkte nog meer de al heel comfortabele positie van de eigenaar’, hekelt de inspectie. Niet verwonderlijk dat een deel van de gefactureerde kosten niet verantwoord kan worden.

7
miljoen
Voor bijna 7 miljoen euro aan meerwerken kreeg de ministerraad nooit een volledig becijferde verantwoording.

Alleen al de kosten voor de werken aan het basisgebouw liepen op tot 73,5 miljoen euro. De eerste inrichtingswerken vielen 69,6 procent duurder uit dan afgesproken in de eerste huurovereenkomst van begin 2011: 23 werd 39 miljoen euro. Voor bijna 7 miljoen euro aan meerwerken kreeg de ministerraad nooit een volledig becijferde verantwoording. De ministerraad is ook misleid over de meerkosten: die waren zogezegd te wijten aan ‘onvoorziene omstandigheden’, wat niet klopte. Voor sommige werken, zoals de inrichting van een labo voor de politie, had een nieuwe overheidsopdracht uitgeschreven moeten worden, maar ook dat gebeurde niet.

Zo is de directe kostprijs van het project, inclusief de huur over 18 jaar, uitgedraaid op 312 miljoen euro. Al is de verspilling nog groter. Het mismanagement leidde nog tot andere kosten, zoals 15 maanden huurleegstand in een ander gebouw, waar 9,3 miljoen euro huur per jaar verschuldigd was. Ook het onderhoudscontract van het RAC is door de monopoliesituatie 35 procent hoger uitgevallen dan geraamd (6,5 miljoen euro).

Smeergeld

Wie had er belang bij om te kiezen voor het RAC? Dat is een vraagteken. De Regie der Gebouwen kreeg naar eigen zeggen zowel van de federale politie als van de minister van Binnenlandse Zaken - de Open VLD’ers Patrick Dewael, Guido De Padt en Annemie Turtelboom - een signaal om voor het RAC te kiezen, lezen we in de audit. Hoewel de Regie verantwoordelijk was voor de keuze, ervoer ze dat als een ‘verplichting’. Ook het kabinet van de minister van Financiën, toen Didier Reynders (MR), die bevoegd was voor de Regie der Gebouwen, speelde een belangrijke rol in de keuze voor het RAC. ‘Maar op basis van de beschikbare documenten is niet altijd duidelijk wie wat heeft beslist.’

De financiële belangen van de staat zijn geschaad.
Inspectie van Financiën

Eén ding is wel zeker: ‘De financiële belangen van de staat zijn geschaad’, luidt het slotverdict van de inspectie. Terwijl de eigenaars van het gebouw, Breevast en Immobel, een brutomarge konden opstrijken van 100 miljoen euro toen ze het RAC in 2014 voor 330 miljoen euro verkochten aan het Duitse Hannover Leasing en een Chinees staatsfonds.

Geen procedures

De inspectie waarschuwt dat de wantoestanden in dat dossier geen toeval zijn, maar te wijten zijn aan structurele problemen. De inspectie meent dat de Regie der Gebouwen anno 2019 nog altijd niet de middelen heeft om grote vastgoedprojecten van de staat, die oplopen van 50 miljoen euro tot honderden miljoen euro’s, efficiënt te beheren. De beknopte reactie die de Regie der Gebouwen gaf op het lijvige auditrapport, spreekt boekdelen: ‘Een groot deel van de vaststellingen en aanbevelingen is pertinent.’

Deze audit moet de regering ertoe aanzetten maatregelen te nemen voor alle overheidsdiensten om dringend een onafhankelijk monitoringsysteem in te voeren voor grote bouwprojecten.
Inspectie van Financiën

De Inspectie kan niet alle grote bouwprojecten doorlichten, maar waarschuwt dat wat fout gelopen is bij het hoofdkantoor van de politie ook gebeurt bij andere, recentere grote bouwprojecten van de overheid. Zeker als het gaat om grote huurcontracten waar verbouwingen mee gemoeid zijn. Als meer dan één overheidsdienst betrokken is bij zo’n groot bouwproject, zijn er nog altijd geen procedures om te bepalen wie verantwoordelijk is. Met grote risico’s op belangenconflicten tot gevolg. Terwijl het de Regie der Gebouwen aan personeel ontbreekt op sleutelfuncties en ze veel te afhankelijk is van externe adviseurs en bouwbedrijven. Op die manier geeft de ministerraad groen licht voor grote projecten die nog niet rijp zijn, met het risico op verspilling van belastinggeld.

‘Deze audit moet de eerste minister en de minister van Begroting ertoe aanzetten maatregelen te nemen voor alle overheidsdiensten om dringend een onafhankelijk monitoringsysteem in te voeren voor grote bouwprojecten.’ De Inspectie van Financiën verwijst naar Nederland en Canada waar de overheid wel procedures heeft om grote bouwprojecten efficiënt te beheren. Dat is ook in België nodig bij grote bouwprojecten voor gevangenissen, justitiepaleizen en overheidsgebouwen. 

De topman van de federale politie wees de Inspectie van Financiën wel nog op een belangrijk element: sommige zaken in het auditrapport kunnen misschien verklaard worden door het gerechtelijk onderzoek dat nog loopt. Er loopt al acht jaar een strafonderzoek tegen de vorige baas van de Brusselse recherche, Glenn Audenaert. Die zou geld hebben gekregen van de Nederlandse vastgoedbaas Frank Zweegers, de vorige eigenaar van het RAC. Is er ook smeergeld gemoeid met sommige vreemde beslissingen? Wordt vervolgd, tenminste als er nog wat komt van dat stokoude corruptieonderzoek.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect