‘Klokkenluiders bij Vlaamse overheid komen onder hakbijl'

©Photo News

Wie bij de Vlaamse overheid corruptie meldt, meer transparantie vraagt of gewoon aan de boom schudt, wordt zacht en onzacht tegengewerkt. Dat zegt Elke Wambacq, diensthoofd bij de Vlaamse overheid.

Wambacq werkt al acht jaar bij de overheid, de voorbije jaren als diensthoofd. Over enkele maanden gaat ze voltijds als zelfstandige werken. ‘Veel heb ik toch niet meer te verliezen’, argumenteert ze in haar vlijmscherpe opiniestuk over de praktijken.

Zelf ondervond Wambacq de tegenstand een eerste keer toen ze het boek ‘Tot uw dienst’ voorbereidde dat ze in 2014 publiceerde met twee andere leidinggevende ambtenaren. Daarin schetsen ze een nieuwe kijk op de overheid, een overheid ‘met trotse ambtenaren die de burger/klant als centraal ankerpunt nemen’.

‘Toen we ons manuscript lieten lezen door politici, kabinetsmedewerkers en topambtenaren volgde steevast de raad om toch een aantal dingen minder expliciet en scherp te benoemen.’ De drie auteurs-ambtenaren zetten toch door. ‘Noem het jeugdig enthousiasme en naïviteit’. Maar ze ondervonden snel dat de ‘vaderlijke raad’ toch niet zo onschuldig was.

'De vrijheid van meningsuiting in het algemeen en het spreekrecht van de personeelsleden van de Vlaamse overheid in het bijzonder is een belangrijk democratisch recht’, vindt minister van Binnenlands Bestuur Liesbeth Homans (N-VA). Ze ondersteunt de oproep van de Vlaamse ombudsman om ambtenaren op dat vlak niet te ontmoedigen. ‘Dat is wel geen absoluut recht. Er zijn uitzonderingen zoals feiten die betrekking houden met de financiële belangen van de overheid. Geen enkel recht is onbegrensd. Er is voor de ambtenaren ook een loyauteitsplicht.’ ‘Maar’, vervolgt ze, 'soms geldt een spreekplicht, als het personeelslid onregelmatigheden vaststelt. In dat geval moet hij een functionele chef daarvan onmiddellijk op de hoogte brengen. Indien hij op basis van een gegronde reden vermoedt of vaststelt dat een functionele chef hem zal verbieden of verhinderen om misdrijven bekend te maken, moet hij rechtstreeks de procureur op de hoogte brengen.’

Niet alleen zij, ook andere ambtenaren - ‘jong en oud, op alle niveaus’ - die kritiek durfden te uiten op de gang van zaken ondervonden tegenkanting als ze iets aan de kaak wilden stellen. Ze werden er op aangesproken, of het werken lastig gemaakt. ‘De ene werd plots bij het huisvuil gezet en in de overheidsstructuur letterlijk overbodig gemaakt. De andere kreeg bij een gesprek onder vier ogen de mededeling dat het gedaan moest zijn met de rebel uit te hangen.’

Wat probeerden zij en haar collega’s dan aan te kaarten? Dat ging van structuren en methodes die niet werkten tot regelrechte corruptie. ‘Er zijn verschillende vormen van corruptie’, verduidelijkt Wambacq aan De Tijd. ‘De bewuste vormen zie je soms opduiken in de media’, zegt ze, doelend op berichten over verduistering en omkoping.

De ene ambtenaar werd plots bij het huisvuil gezet en overbodig gemaakt. De andere kreeg bij een gesprek onder vier ogen de mededeling dat het gedaan moest zijn met de rebel uit te hangen.
elke wambacq
diensthoofd bij vlaamse overheid

‘Er is ook onbewuste corruptie, als het geld van de belastingbetaler niet transparant wordt besteed.’ Dat is een gevolg van de heersende cultuur en historisch gegroeide structuren, zoals vzw’s. ‘Die staan mee in voor de overheidsdiensten, maar ze zijn niet per definitie ingekleurd in de begroting. Die grijze zone is moeilijk in kaart te brengen en ze maakt het mogelijk er een dubbele boekhouding op na te houden’.

Maar wie dat ter sprake brengt, riskeert ‘met de nek onder de hakbijl te belanden’, zegt ze. ‘Wat je meemaakt in zo’n proces gaat door merg en been. We hebben oog in oog gestaan met echte machtsstructuren. Ikzelf ben mentaal en fysiek door een zware periode gegaan. Er was een grote druk om onder de radar te gaan. Ondertussen waren er heel wat mensen in mijn omgeving geveld door een burn-out.’

Zo ook Nancy De Vogelaere, een voormalig afdelingshoofd dat mee aan het boek schreef. ‘Dat doet je nadenken. Je leeft maar één keer. De energie die dat kost is enorm en ik heb dan de knoop doorgehakt.’ Dat werd de overheid vaarwel zeggen, zoals zo veel ontgoochelde ambtenaren voor haar.

Hoewel: Wambacq stort zich, samen met De Vogelaere, straks helemaal op het eigen initiatief ‘Dinobusters’ dat organisaties en overheden wil bevrijden van ‘dinosaurussen’, vastgeroeste methodes en structuren. ‘Het is belangrijk een goed functionerende overheid te hebben. Een overheid die rammelt, doet ook de samenleving rammelen.’ Wambacq zegt trots te zijn op alle ambtenaren die ‘hun nek hebben uitgestoken’ en ‘stenen hebben verlegd’. ‘Ambtenaren zijn een makkelijk doelwit om de spot mee te drijven en af te schilderen als profiteurs, maar als er iets gebeurt in de samenleving moeten ze het wel plots oplossen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content