Advertentie
reportage

Wij deden de test: zit mijn tuin vol PFOS?

Met een grote grondboor worden stalen genomen. Ze worden op PFAS onderzocht bij Eurofins Analytico in het Nederlandse Barneveld. ©Gert Jochems

Nu almaar duidelijker wordt dat de gevaarlijke chemische stof PFOS wijdverspreid is, willen veel mensen weten hoe de situatie in hun eigen tuin is. Wij deden de test. ‘We kunnen het meten, maar wil je het ook echt weten?’

‘Het zijn brave beestjes precies.’ Drie kippen houden Tom Nachtergaele argwanend in de gaten, terwijl hij met een grote stap over de draad hun ren binnendringt. Nachtergaele, projectleider bij ABO Group, dat in bodemonderzoek is gespecialiseerd, schroeft een metalen buisje op een grote grondboor en draait en hamert het een twintigtal centimeter diep de bodem in. Het buisje met de grond die hij heeft opgedolven wordt voorzien van een dop en verdwijnt in een koelbox. ‘Zo. Nog twee te gaan.’

Ik krijg berichten van mensen die hun tuin op elke kankerverwekkende stof die bestaat willen laten testen.
Bart Vandermosten
Manager Eurofins Benelux

Het is een handeling die Nachtergaele al vaak heeft uitgevoerd op werven groot en klein, maar die sinds een paar weken ook in de lift zit bij particulieren, zoals ondergetekende. In de nasleep van de berichtgeving over de grootschalige vervuiling met de voor mens en milieu schadelijke chemische stof PFOS rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht, wordt almaar duidelijker dat de verontreiniging daar geen geïsoleerd probleem is. De fluorverbinding, een deel van de grote familie biologisch niet afbreekbare chemische stoffen PFAS, wordt in een te hoge concentratie aangetroffen in meer dan de helft van de Vlaamse waterlopen en op diverse andere hotspots waar de stof geproduceerd, verwerkt of gebruikt werd. PFOS en andere leden van de PFAS-familie lijken omnipresent.

PFOS

De chemische stof PFOS - voluit perfluoroctaansulfanaat - is een van de ruim 5.400 zogeheten PFAS-chemicaliën. Die werden sinds de jaren 40 verwerkt in allerlei dagelijkse producten omdat ze water-, vet- en vuilafstotend, hittebestendig, brandwerend en onverwoestbaar zijn.

Het nadeel is dat ze niet van nature afbreekbaar zijn en zich gestaag in het milieu opstapelen. Daarom worden ze ook 'forever chemicals' genoemd.

Uit onderzoek blijkt dat hoge concentraties ervan leverschade veroorzaken, een effect hebben op ons afweersysteem, schadelijk zijn voor de voortplanting en voor de ontwikkeling van het ongeboren kind. Ze zijn mogelijk ook kankerverwekkend.

Veel mensen zitten met vragen, en ik ben geen uitzondering. In vogelvlucht woon ik op een kleine 12 kilometer van de 3M-fabriek, een perimeter waar eerst voor gecommuniceerd werd dat we best niet te veel eieren van eigen kippen eten. Even later werd die richtlijn ingeperkt tot 10 kilometer van de fabriek. Maar de twijfel knaagt. Zit ook mijn tuin vol PFAS/PFOS? Doe ik er beter aan mijn poging tot een moestuin op te geven? Stuur ik de kippen Lego City, Dinootje en de sowieso al wat vermoeid ogende Pik Van Pluymbroeck het best met vervroegd pensioen?

Omdat ik graag geïnformeerde beslissingen wil nemen klop ik aan bij Eurofins. Die private labogroep heeft ervaring met de analyse van bodemstalen op PFAS, onder andere in opdracht van de Nederlandse overheid. ‘We merken dat de interesse vanuit Vlaanderen stijgt’, zegt Bart Vandermosten, de managing director Environment Benelux bij Eurofins. ‘En niet alleen vanuit overheden of bedrijven. Ik krijg zelfs berichten van mensen die naar aanleiding van de PFOS- vervuiling in Antwerpen meteen hun tuin willen testen op elke kankerverwekkende stof die bestaat. Ik heb niet geteld hoeveel stoffen dat juist zijn, maar het zijn er véél.’

©Gert Jochems

Eurofins is bereid de analyse van mijn tuingrond voor zijn rekening te nemen, en zo belandt partner ABO Group een paar dagen later in mijn kippenhok. Nachtergaele neemt ook stalen aan de moestuin en aan het speeltuig van de kinderen, om een breed overzicht van de toestand in mijn tuin te krijgen.

In zijn koelbox neemt de bodemexpert de buisjes mee naar de werf waar hij momenteel werkt. Daar passeert Eurofins dagelijks om stalen op te pikken in speciale koelwagens, die ze in de beste omstandigheden tot in het Nederlandse Barneveld voeren. Daar heeft Eurofins het grootste laboratorium voor grondonderzoek van Europa: Eurofins Analytico.

Massaspectrometer

Het is in Barneveld dat ik me enkele dagen later aanmeld, om met mijn eigen ogen te kunnen zien hoe het onderzoek van zo’n grondstaal verloopt. Technisch manager Arjan Veldhuizen overhandigt me de obligate witte stofjas en veiligheidsbril, en troont me mee binnen in het enorme labo. Dat heeft meer weg van een fabriek dan van wat ik me klassiek bij een laboratorium voorstel. In strak georganiseerde lijnen worden grondstalen uit de hele Benelux verwerkt en getest op zowat alle denkbare verontreiniging, van olie en zware metalen tot de PFAS waarvoor we hier zijn.

Wie wist wat over PFOS?

De productie van de chemische stof PFOS heeft de bodem rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht decennialang vervuild. Dit overzicht loodst u door alle belangrijke momenten, van de stopzetting van de productie in 2002, tot de politieke commotie vandaag.

Elk van die lijnen krijgt eigen protocollen, afhankelijk van waar ze komen en welke regelgeving daar geldt. Voor het staal uit mijn Vlaamse tuin is bijvoorbeeld een ‘droogstap’ nodig, wat volgens het Nederlandse protocol niet moet. Voor de analyse kan plaatsvinden gaat de grond daarom urenlang in een soort oven om bij 40 graden Celsius uit te drogen. Pas als het resultaat een hoopje stof in een potje is, kan het echte werk beginnen.

Aan die kleine potjes met stalen wordt methanol toegevoegd en die cocktail wordt met een machine opgeschud. In de methanol lossen de chemische stoffen in het staal goed op, waarna de grond weer naar beneden zakt. ‘Vergelijk het met koffie zetten’, zegt Veldhuizen. ‘De prut blijft achter terwijl de smaak in het water zit.’

Wat kost dat?

Iedereen die dat wil kan een bodem- analyse laten uitvoeren, maar goedkoop is het niet. De analyse van één staal kost je zonder bijbehorend advies minimaal 350 euro in een privélabo. Wil je een goed overzicht van je grond, zijn er vaak verschillende stalen nodig. De staalname, die in gecontroleerde omstandigheden moet gebeuren, is daar niet bijgerekend. Of dat duur is of niet, hangt van je perspectief af, zegt Arjan Veldhuizen, technisch manager bij Eurofins Analytico. ‘Als je gewoon wil weten of je een moestuin kan starten, misschien wel. Maar als je moet beslissen over de aankoop van een huis van 300.000 euro, zou het wel eens best een goede investering kunnen zijn. Je moet alles in z’n context zien.’

De vloeistof waarin de chemicaliën zijn opgelost, wordt door een speciale koolstoffilter gehaald, om andere stoffen die in de grond aanwezig waren eruit te filteren en alleen de PFAS over te houden. Voor amper 1 milliliter van die ‘pure’ vloeistof, opgevangen in een piepklein flesje - het is moeilijk voor te stellen dat dit daarnet nog grond uit het kippenhok was - wacht de laatste stap.

Het goedje wordt in een chromatograaf geïnjecteerd, een peperduur toestel dat in staat is om tot op de molecule nauwkeurig te bepalen welke stoffen de revue passeren. Uitleggen hoe dat exact werkt, leidt te ver, maar het komt erop neer dat de vloeistof door een kolom wordt gepompt die vaststelt hoelang elke molecule erover doet. Aan de hand van die retentietijd analyseert de massaspectrometer welke stoffen in welke concentratie aanwezig zijn in het staal.

©Gert Jochems

Het is een tijdsintensief proces - tussen staalname en uitgelezen resultaat zit gauw 72 uur. Voor ik weet waar ik aan toe ben, moet ik dus nog even wachten. Dat ik ietwat nerveus ben, zeg ik aan Veldhuizen, terwijl hij ons het labo uit leidt. ‘Dat begrijp ik’, glimlacht de labmanager. ‘We kunnen hier in principe alles meten. Maar voor je gaat meten, is de vraag of je het ook echt wil weten. Want als je straks iets te horen krijgt, ga je er dan ook naar handelen? Echt veel kan je er niet aan doen, hé. Voor PFAS is er nog geen saneringstechniek.’

Uitschieter

Het is met licht knikkende knieën dat ik de resultaten open, als ze donderdagmiddag binnenlopen. Een voor een ga ik het lijstje met stoffen af - er worden standaard 28 verschillende PFAS gemeten. Die resultaten vallen stuk voor stuk mee, tot er eentje uitschiet: PFOS, de stof die jarenlang in Zwijndrecht werd geproduceerd. Daar waar de meeste PFAS rond de detectie- graad van 0,2 microgram per kilo droge stof blijven hangen, is de meting voor PFOS in de drie stalen opvallend hoger: 2,1; 2,6 en 3,1 microgram per kilo. Dat laatste is het dubbele van wat de afvalstoffenmaatschappij OVAM als streefwaarde hanteert, en ligt net boven de grens van 3 die wettelijk gezien het verschil tussen normale en verontreinigde grond uitmaakt.

Koen Jaspers, de accountmanager van Eurofins die met mij de resultaten overloopt, stelt me gerust. ‘De resultaten zijn zeker niet alarmerend. Samengeteld kom je uit op 5,6 microgram PFAS per kilo droge stof, dat is ruim onder de grens van 8 microgram, tot waar grond als normaal wordt beschouwd. Wat je uit deze resultaten vooral kan afleiden, is vooral dat PFOS echt wel overal zit.’

Ook toxicoloog Jan Tytgat (KU Leuven) stelt me gerust. ‘Deze waarden zijn echt wel veilig, in deze grond kan je gerust een moestuin aanleggen of kippen houden. Als het in de grond maar 3 microgram is, zal het in voeding nog verder verdund zijn. Vergeet niet dat de grens van 3 microgram de bodemnorm is, waarbij een enorme marge wordt gehanteerd als het op de volks- gezondheid aankomt.’

Gerustgesteld slenter ik naar de tuin, waar de kippen in de aarde liggen te wroeten. In hun hok liggen twee eitjes. Het is lang geleden dat ik een omelet heb gegeten, denk ik.

Specialist bodemonderzoek opent infolijn

ABO-Group Environment, marktleider op het vlak van bodemonderzoek, start een gratis PFAS infolijn (0800 26 166), waar zowel particulieren als professionelen terechtkunnen met al hun vragen rond potentiële bodemverontreiniging. Het bedrijf gaat ook systematisch proberen bij bestaande klanten, mits hun goedkeuring, stalen te nemen om PFAS op te sporen, zegt Frank De Palmenaer, CEO van ABO-Group Environment. Met die gegevens zou een databank kunnen opgericht worden die de actuele toestand in Vlaanderen en de potentiële risicolocaties in kaart kan brengen. Het bedrijf overlegt ook met OVAM, VITO en de politieke overheden om de opgedane kennis te delen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud