analyse

De crisis die niemands schuld is

©Katrijn Van Giel

In een crisis die niemands schuld is, lijkt de makkelijkste uitweg schulden aangaan zonder dat iemand de rente moet betalen. Maar of het echt zo makkelijk is, leidde deze week tot discussie.

Iedere crisis brengt haar economisch debat met zich. Toen de bankencrisis losbarstte, vroeg zelfs de Britse koningin Elisabeth hoe het kwam dat economen die niet zagen aankomen. In de eurocrisis ging het gevecht over de vraag of de euro wel een leefbaar project was. Tijdens de coronapandemie gaat de kwestie over goedkope schulden. Zijn ze dat zeldzame iets in economenland: een free lunch?

Paul De Grauwe vindt van wel. De overheid kan gratis lenen en ze moet niet aarzelen dat geld op te halen, zei hij vorige week in een interview met De Tijd. Maandag ging Christine Lagarde, voorzitster van de Europese Centrale Bank, op die lijn verder toen ze zei dat haar monetaire gereedschapskist niet leeg is, de ECB nog altijd meer kan doen als deze crisis erger wordt en ook regeringen meer moeten doen.

Dinsdag gaf Pierre Wunsch, gouverneur van de Nationale Bank, echter wat tegengas. Steun aan getroffen sectoren, zoals de horeca, vindt hij logisch, zei hij tijdens een hoorzitting in de Kamer. Maar een algemene relance met overheidsgeld vindt hij geen goed idee. Net zoals hij het gevaarlijk vindt bedrijven te steunen tot eind volgend jaar, omdat ze zich dan te traag aanpassen aan een nieuwe wereld. ‘We kunnen de economie niet te lang bevriezen’, zei hij daarover.

We moeten opletten dat we niet de vorige oorlog opnieuw uitvechten. Dit is een nieuwe oorlog.
Paul De Grauwe
Econoom

Woensdag ging de Nationale Bank nog harder op de rem staan via een studie in haar tijdschrift. Daarin berekenden de economen Xavier Debrun, Mariusz Jarmunek en Anna Shabunina waar de gevarenzone ligt die landen met te veel schulden ook vandaag in de problemen kunnen brengen. De studie is nodig, schrijven de auteurs ‘in een periode waarin de combinatie van hoge overheidsschulden en een historisch lage rente verwarde maatschappelijke discussies uitlokt. Heeft de overheidsschuld een gevaarlijk niveau bereikt? Of kan ze nog worden opgekrikt om de door de coronapandemie achtergelaten economische krater te dempen?’

Het is dat eerste, stellen ze: zodra de staatsschuld 120 procent van het bbp bereikt, begeeft België zich in een gevarenzone. Ons land zit op een zucht van dat niveau. Waar De Grauwe een week geleden zei niet te aarzelen om extra te lenen, gaf de Nationale Bank dus vier dagen later de diametraal omgekeerde boodschap: we zitten stilaan op onze limiet.

Reinhart en Rogoff

Wat is het nu? ‘Er is niet iets zoals een grens op overheidsschuld’, zegt de Gentse econoom Gert Peersman als we hem de vraag voorleggen. ‘Carmen Reinhart en Kenneth Rogoff hadden het destijds over een grens van 90 procent van het bbp. Daar is volgens mij geen goede basis voor.’

‘De belangrijkste reden daarvoor is dat je moet kijken wat er tegenover die schuld staat. Wat doe je met dat geld? Het is net zoals bij een bedrijf. Doe je daar productieve investeringen mee? Bescherm je daar het economisch weefsel mee? Als je dergelijke goede dingen doet, is er geen enkele reden om op de rem te gaan staan omdat je schuld te hoog is. Die investeringen en dat economisch weefsel zullen tot groei leiden of de schade beperken, wat het afbetalen van de schulden makkelijker maakt.’

Eigenlijk moet je staatsschuld in twee delen opsplitsen.
Gert Peersman
Econoom

De Grauwe reageert gepikeerd. Hij noemt het een politiek document. De reden daarvoor ligt volgens hem in twee veronderstellingen waarop het rekenwerk steunt. De eerste is dat de komende jaren de rente hoger zal liggen dan de economische groei. ‘Dat is niet de consensus van economen’, zegt hij. ‘En het is niet verwonderlijk dat met zo’n hypothese je resultaten pessimistisch zijn. Ik vind dat merkwaardig. Ze moeten die hypothese duidelijker maken.’

‘Maar zelfs met dat pessimisme leggen de drie economen de gevarenzone voor België op 160 procent van het bbp. Vervolgens simuleren ze een bankencrisis die 40 procent van het bbp kost. Zo komen ze aan de gevarenzone op 120 procent van het bbp. Weet je hoeveel de financiële crisis volgens de ECB aan het Belgisch bbp heeft gekost? 4 procent van het bbp. Deze bankencrisis zou dus tien keer zo zwaar zijn als wat we een decennium geleden meemaakten? Ik vind dit gemanipuleerd, selectief en tendentieus.’

Economisch weefsel redden

André Decoster (KU Leuven) schaart zich achter de kritiek die De Grauwe uit. Net als hij noemt Decoster de studie academisch bekeken grondig. Maar ze kijkt niet naar het probleem dat je vandaag moet oplossen: hoe een economisch weefsel redden dat in zijn voegen kraakt?

Ook Decoster vindt namelijk de veronderstellingen waarop ze steunt vandaag niet relevant zijn. Boven op De Grauwes twee punten van kritiek geeft hij een derde: de onderzoekers gaan ervan uit dat een overheid maar 4 procent van het bbp opzij kan zetten om schulden af te bouwen. Vanaf daar treedt een ‘fiscal fatigue’ op: een politiek onvermogen om bij de bevolking nog extra besparingen of belastingen door te duwen. Op zich is dat een interessant punt, zegt hij, maar die 4 procent vindt hij een vrij strakke assumptie. Hij is er immers van overtuigd dat de bevolking voor minstens een deel van de sociale uitgaven wél bereid is te betalen.

Als de rente ooit stijgt, zullen we dat sowieso ondervinden, met of zonder extra coronaschulden.
Gert Peersman
Econoom

Maar is het niet logisch om ook ronduit pessimistische scenario’s te testen om onze kwetsbaarheid in beeld te brengen? ‘Ja’, zegt De Grauwe, ‘maar een bankencrisis tien keer groter dan de vorige? En de veronderstelling dat de groei plus inflatie de volgende 30 jaar lager zal liggen dan de rentevoet? Op een moment dat de overheid op 30 jaar kan lenen tegen een rentevoet van 0,34 procent? Dit is overdreven. We moeten opletten dat we niet de vorige oorlog opnieuw uitvechten. Dit is een nieuwe oorlog.’

Hoe zit dat dan met dat plafond van 120 procent? ‘Die studie is een technisch-wetenschappelijke oefening’, reageert Geert Sciot, woordvoerder van de Nationale Bank. ‘Het is geen aanbeveling. Het als een politiek document beschouwen, is niet correct. Het heeft niet als bedoeling een magisch cijfer te geven om beleid voor te schrijven aan België.’ Hij noemt de studie een ‘zuivere stresstest’.

Magische cijfer

Sciot wijst er ook op dat Wunsch net ‘magische cijfers’ afwees in het debat in de Kamer. Hij gaf aan dat het begrotingstekort naar beneden moet, maar dat terugkeren onder de drempel van 3 procent van het bbp - zoals voor de crisis - niet realistisch is. ‘Als dat kan, zou dat goed zijn’, zei de gouverneur. ‘Maar ik denk niet het een fetisj moet zijn.’

Wat moeten we dan doen? ‘Eigenlijk moet je staatsschuld in twee delen opsplitsen’, zegt Peersman. ‘Er is de uitstaande schuld die we het komende decennium moeten vernieuwen. Daar kunnen we weinig aan doen. En de rente wordt internationaal bepaald. Als die ooit stijgt, zullen we dat sowieso ondervinden, met of zonder extra coronaschulden.’

Deze bankencrisis zou dus tien keer zo zwaar zijn als wat we een decennium geleden meemaakten? Ik vind dit gemanipuleerd, selectief en tendentieus.
Paul De Grauwe
Econoom

‘En dan is er de nieuwe schuld die je aangaat om de coronacrisis te bestrijden. Ik zou daar voorstellen om op 30 jaar te lenen. We hebben geluk in deze crisis. We kunnen dat doen tegen zeer lage tarieven, die we voor decennia kunnen vastklikken. Over 30 jaar zal die extra schuld door groei en inflatie gereduceerd zijn tot minder dan de helft.’

‘Maar dat wil niet zeggen dat je plots voor iedere denkbare uitgave onbeperkt kan lenen. Je moet nog altijd iedere euro omdraaien voor je hem uitgeeft. De Belgische overheid heeft dat tot nog toe vrij goed gedaan. Het enige wat wel risicovol is, is de verhoging van de jaarlijks terugkerende uitgaven, zoals voor hogere pensioenen. Maar als een uitgave nuttig is, mag de schuld op dit moment geen reden zijn om het niet te doen.’

Of hoe als we het verstandig aanpakken - en de gezonde maaltijd bestellen - die free lunch voor een keer misschien toch exact dat is: een free lunch.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud