reportage

De donkere gifwolk boven Oosterweel

Toen bouwheer Lantis in de loop van 2017 en 2018 aan de voorbereiding van de werken voor de Oosterweelverbinding begon, waren er nog geen wettelijke normen voor PFOS-chemicaliën in België. ©SISKA VANDECASTEELE

De enorme werf van de Oosterweelverbinding is zwaar vervuild door gevaarlijke PFOS-chemicaliën. Maar ook in het naburige Zwijndrecht zit de bodem vol PFOS, blijkt uit nieuwe metingen. Juridische acties lijken niet uitgesloten. ‘Deze plek dreigt één grote toxische stortplaats te worden.’

Het is woensdagmiddag 26 mei. De zenuwen van André Van de Vyver (71) staan strak gespannen. De burgervader van de landelijke gemeente Zwijndrecht, waar de partij Groen al ruim een kwarteeuw de plak zwaait, heeft zonet een digitale vergadering afgerond met enkele verantwoordelijken van het chemiebedrijf 3M, dat er op een boogscheut vandaan ligt.

De fabriek van het Amerikaanse concern - bekend van merken zoals Post-it en Scotch - was tot begin de jaren 2000 een van de grootste producenten van PFOS, een chemische stof die niet afbreekbaar is en in allerlei producten werd verwerkt omdat ze water, vuil en vet afstoot. Daardoor liep de grond op en rond de site zware vervuiling op. En dat baart de gemeente zorgen.

De essentie

  • Er is grote onrust in de gemeente Zwijndrecht over de vervuiling met PFOS, een chemische stof afkomstig van de nabijgelegen 3M-fabriek.
  • Net naast de fabriek van het Amerikaanse bedrijf zijn de voorbereidende werken begonnen voor de aanleg van de Oosterweelverbinding.
  • De concentraties aan PFOS die op de Oosterweelwerf zijn ontdekt, zijn alarmerend hoog en er zijn vragen over de manier waarop bouwheer Lantis daarmee omgaat.
  • Er wordt gevreesd dat de werken de verontreiniging in de omgeving nog zullen ver- hogen.
  • Juridische acties lijken onvermijdelijk.

Net naast de 3M-vestiging op de Antwerpse Linkeroever begonnen onlangs de voorbereidende werken voor de aanleg van de Scheldetunnel, een cruciale schakel in het Oosterweeltraject. De vele graafwerken die daar voorzien zijn en berichten over hoge PFOS-concentraties op de werf leidden tot onrust bij de omwonenden.

Van de Vyver besloot zijn voorzorgen te nemen en liet op diverse plekken in de gemeente stalen nemen van de bodem en het grondwater. De resultaten daarvan zijn sinds kort binnen en ze doen bij hem grote vraagtekens rijzen. ‘Ik kan er nog niet veel over zeggen, omdat ik er eerst het schepencollege over wil bijeenroepen. Maar er is sprake van een verontrustende vervuiling. Het spreidingsgebied van de chemische stof is veel groter dan de Oosterweelwerf alleen, en daar zijn we als gemeente zeer bezorgd over.’

Dat er reden is tot ongerustheid, blijkt uit een nota van vijf pagina’s die vorige maand publiek werd gemaakt door Lantis, de bouwheer van Oosterweel, een miljardenproject aan de Antwerpse ring en een van de grootste werven in Europa. Daarop wordt aangeduid in welk deel van de projectzone een PFOS-concentratie zit van meer dan 8 microgram per kilogram. Op een luchtfoto is te zien hoe een lange vervuilingspluim zich uitstrekt over een straal van 3 kilometer rond de 3M-fabriek van Zwijndrecht (zie overzichtskaart).

Juridische stappen

Als blijkt dat lokale inwoners moeten vrezen voor hun gezondheid sluit de burgemeester juridische stappen niet uit. ‘We zullen dit niet laten passeren. Er zijn voorbeelden van gelijkaardige dossiers in de VS, waar bedrijven zoals 3M en DuPont een schadevergoeding is gevraagd.’

In de directe omgeving van 3M is het probleem het grootst: daar werden volgens Lantis concentraties gemeten van gemiddeld 30 tot 50 microgram per kilogram. In en nabij de Palingbeek, een watergracht die zich net naast de fabriek en het natuurgebied Blokkersdijk bevindt, waren zelfs uitschieters tot 1.000 microgram. Verderaf van de 3M-site zou de verontreiniging zich vooral in de bovenste grondlagen situeren, gemiddeld 0,5 á 1 meter diep. Bij het fabrieksterrein gaat het om ‘enkele meters onder het maaiveld’.

De cijfers die Lantis in de nota vermeldt lijken niet dramatisch, maar zijn eigenlijk alarmerend hoog. In Nederland is de norm bijna drie keer zo streng, namelijk 3 microgram, en geldt ze als een absolute veiligheidsgrens sinds daar drie jaar geleden rond de Chemours-fabriek in de gemeente Dordrecht zware vervuiling werd ontdekt met PFOA, een aan PFOS verwante chemische stof die in teflon wordt verwerkt. Grond met een concentratie hoger dan 3 microgram wordt er als te gevaarlijk gezien om in dijken, bermen of wegeninfrastructuur te verwerken.

Volgens experts zijn hoge concentraties PFOS erg toxisch. De stoffen komen via bodem- en waterverontreiniging in gewassen en dierlijke voedingsproducten terecht, en zo bij de mens door het eten van vlees, vis en schaaldieren, of lokaal geteelde eieren en groenten. Door dagelijks een te hoge dosis binnen te krijgen kan de hormoonbalans verstoord raken. Verder is er ook kans op een te hoge cholesterol, groeistoornissen en een groter risico op kanker.

Schadelijke eieren

Dat de impact op onze omgeving groot is, bevestigt bioloog Thimo Groffen van de Universiteit Antwerpen, die al vijf jaar onderzoek doet naar PFOS-concentraties in de buurt van de 3M-site. ‘In eieren van koolmezen hebben we hier dosissen aangetroffen die tot de hoogste behoren in de wetenschappelijke literatuur.’

Zijn collega Robin Lasters voerde onderzoek naar de aanwezigheid van PFOS in de eieren van kippen die door omwonenden in de tuin werden gekweekt. Daaruit bleek dat in meer dan de helft van de gevallen de Europese consumptienorm werd overschreden. ‘Het eten van twee eieren per week bleek schadelijk voor de gezondheid.’

‘Op maat van Lantis’

Toen Lantis in de loop van 2017 en 2018 aan de voorbereiding van de werken aan de Oosterweelverbinding begon, waren er nog geen wettelijke normen voor PFOS in Vlaanderen. Lantis bepaalde die normen dan maar zelf, naar eigen zeggen in nauw overleg met de Vlaamse afvalstoffenmaatschappij OVAM en de vzw Grondbank, de bodembeheerder van de Vlaamse overheid. Twee cijfers kwamen uit de bus: 8 microgram per kilogram als grens voor vrij gebruik van grond buiten de werfzone en 70 microgram voor de verwerking in bermen of dijken binnen de werf.

De veiligheidsnorm van 8 microgram is intussen achterhaald. In april 2021 publiceerde OVAM in heel Vlaanderen nieuwe richtlijnen over het hergebruik van met PFOS verontreinigde gronden en is de streefnorm voor hergebruik buiten de werfzone 3 microgram geworden, net als in Nederland. De vraag is wat de gevolgen daarvan zijn voor Oosterweel. Als Lantis die strengere norm toepast, kunnen grote volumes vervuilde grond niet meer zomaar afgevoerd worden naar andere plekken in Vlaanderen.

Er is sprake van een verontrustende vervuiling. Het spreidingsgebied van de chemische stof is veel groter dan de Oosterweelwerf. Daarover zijn we als gemeente zeer bezorgd.
André Van de Vyver
Burgemeester Zwijndrecht

Er zijn al een tijdlang plannen om tonnen grond via de Schelde en de Rupel per schip te vervoeren naar de oude kleiputten van Terhagen, op de grens van Boom en Rumst. Daar liggen afvalstorten die ge- saneerd moeten worden door ze af te dekken met grond. Maar daartegen wordt actie gevoerd door de omwonenden. Ook in het natuurreservaat Wonderwoud, op de grens van Gent met Lochristi, wordt overwogen vervuilde grond te storten.

Volgens Lantis is er geen probleem. ‘Die strengere aanpak heeft weinig of geen impact op de werken op Linkeroever’, zegt Annik Dirkx, woordvoerster bij Lantis. ‘Van de 980.000 m³ die daar wordt uitgegraven, heeft zo’n 570.000 m³ PFOS-waarden die schommelen tussen 8 en 70 microgram en bevat 400.000 m³ een concentratie van meer dan 70 microgram. Dergelijke grond kwam sowieso niet in aanmerking voor hergebruik buiten het projectgebied.’

Donkere wolk

Voor de werf op Rechteroever kan de nieuwe streefnorm wel een rol spelen. Daar wordt ter hoogte van Noordkasteel een enorme verkeerswisselaar gebouwd voor de Oosterweelverbinding. Volgens Lantis heeft de grond op die locatie minder vervuiling omdat ze verder van de 3M-site is verwijderd: de gemiddelde PFOS-concentratie schommelt er tussen 3 en 8 microgram. Door de strengere OVAM-norm kan die grond niet meer naar andere plaatsen in Vlaanderen afgevoerd worden. Oosterweel dreigt daardoor in de problemen te komen. Het bewijst hoe PFOS als een donkere wolk boven het project hangt.

63 miljoen extra kosten

Het kostenplaatje van de PFOS- vervuiling op Linkeroever wordt door Lantis, de bouwheer van het Oosterweelproject, geraamd op 63 miljoen euro. Daar hoort onder meer een waterzuiveringsstation bij dat op de werf is geïnstalleerd.

De financiering wordt grotendeels gedekt door de Vlaamse regering: 27 miljoen euro door het Vlaams Fonds voor Lastendelging en 23 miljoen door het relancefonds. De Vlaamse regering moet dus nog een kleine 13 miljoen euro vinden.

‘Mogelijk kan daar 8 miljoen euro bij komen als bij de gleuf van de Scheldetunnel ook PFOS wordt vastgesteld’, zegt Lydia Peeters (Open VLD), minister van Mobiliteit en Openbare Werken. ‘De openstaande factuur zou daardoor verhogen tot 20 miljoen euro.’

Lantis ontkent dat het zo’n vaart zal lopen. ‘In principe gelden hier nog altijd de afspraken die we eerder met OVAM overeenkwamen’, zegt Dirkx. ‘We beschikken over een goedgekeurd technisch verslag. Maar we zijn bereid bijkomend onderzoek uit te voeren in het licht van de verstrengde normen, hoewel we daartoe niet verplicht zijn.’

Critici noemen de milieunormen voor het Oosterweeltracé op maat geschreven van Lantis. Ze werden op zo’n manier opgesteld dat de enorme PFOS-concentratie op Linkeroever geen obstakel vormt voor het graven van de Scheldetunnel. Lantis kreeg volgens hen een vrijgeleide om gronden met zware PFOS-vervuiling ‘vrij’ te gebruiken op de Oosterweelwerf.

‘Er is geen saneringstechniek beschikbaar om met PFOS-verontreinigde grond op duurzame en grote schaal te reinigen’, zegt Lantis. ‘Het gecontroleerd hergebruiken en afschermen binnen het project- gebied is de gewenste oplossing.’

Dat betekent in de praktijk dat de vervuilde grond in geluidsbermen of taluds (ophopingen) langs de E34 wordt verwerkt, met daarover een harde kunststof- of plasticfolie van 2,5 millimeter dik.

Geen bomen

‘De zijbermen van de Oosterweeltunnel zijn daardoor toxische stortplaatsen geworden’, zegt Thomas Goorden, die zich als milieuactivist al een tijdje vastbijt in het dossier. ‘De folie die daarbij gebruikt wordt, is kwetsbaar. Na beschadiging of slijtage kan er regenwater door lekken, waardoor giftige stoffen in het grond- en oppervlaktewater terechtkomen. Om die reden zou de folie elke 30 tot 50 jaar vervangen moeten worden.’

Lantis wil de plasticfolie met een ‘erosiebestendige leeflaag van 70 centimeter’ afdekken, maar het is niet duidelijk uit wat voor materiaal die bestaat. ‘Bij een bovenlaag van 70 centimeter mogen er ook geen bomen op staan, omdat wortels de folie zouden beschadigen’, zegt Goorden. ‘Er mag ook niet over gereden worden. Het is dus onduidelijk hoe zo’n techniek verdere verontreiniging in de omgeving kan voorkomen. De risico’s van het opgraven zelf zijn evenmin uitgeklaard.’

De toxicologische impact en het risico op de volksgezondheid zijn volgens hem te groot. ‘Als gronden met dit soort vervuilingswaarden over verschillende taluds en geluidsbermen worden verspreid, dreigt de aanwezige PFOS-vervuiling nog decennialang ongecontroleerd uit te logen in de nabije grond- en oppervlaktewateren.’

De aanpak van Lantis staat volgens hem in schril contrast met die van Nederland. Daar moet een gelijkaardige, veel kleinere partij vervuilde grond op de terreinen van Chemours verplicht worden opgeslagen in een depot, tot er een geschikte behandelwijze is gevonden.

‘Onbegrijpelijke vergunning’

Lantis deed voor het vastleggen van de normen een beroep op het consortium RoTS, waarvan het Nederlandse ingenieursbureau Witteveen+Bos en de Belgische specialist Sweco deel uitmaken. Beide bedrijven geven echter al sinds 2012 advies aan de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM), de voorloper van Lantis. Ze staan in voor de volledige studie naar de sluiting van de Antwerpse ring, en kunnen dus moeilijk onafhankelijk genoemd worden.

‘Lantis trad op als rechter en partij’, zegt Goorden. ‘Het had dat belangenconflict kunnen vermijden door de milieunormen op een onafhankelijke manier te laten bepalen, en dat is hoegenaamd niet gebeurd. Bij een gelijkaardig dossier op de lucht- haven van Schiphol werden de milieunormen volledig onafhankelijk bepaald. Ook is er in Nederland ondertussen een autonoom expertisecentrum voor dit type vervuiling actief.’

De verontreiniging ligt daar als een tikkende tijdbom en zal niet zomaar verdwijnen. Ik denk dat juridische gevolgen onvermijdelijk zijn.
Thomas Goorden
Milieuactivist

Op basis van de normen die Lantis uitwerkte, zijn volgens hem belangrijke vergunningen verleend voor wat essentieel neerkomt op ‘één grote open bovengrondse stortplaats voor PFOS’. Hij wijst in dat verband naar de omgevingsvergunning die de Antwerpse provincie in 2019 toekende aan de 3M-site in Zwijndrecht. Die laat de bouw toe van een ‘beveiligingsberm’ langs het terrein van de fabriek, zo’n 1,3 kilometer lang, 6,5 meter hoog en 25 tot 33 meter breed. Het moet de opslag van 200.000 m³ vervuilde grond mogelijk maken.

‘Die berm is een uitwijkplaats voor zwaar vervuilde Lantis-grond, afkomstig van de graafwerken aan Linkeroever. De vergunning daarvoor werd toegekend zonder enig milieueffectenrapport, terwijl de berm vlak bij het natuurreservaat Blokkersdijk komt en een permanente bron van vervuiling zal zijn voor het oppervlakte- water. Ik vind dat onbegrijpelijk.’

Goorden diende op basis daarvan een klacht in bij het Antwerpse parket. Dat bevestigde vorige week dat het de manier waarop de vergunning tot stand is gekomen ‘zo breed mogelijk’ in kaart wil brengen en zal nagaan of strafbare feiten zijn gepleegd.

De milieuactivist is ook andere juridische stappen aan het bekijken. ‘We zijn in gesprek met lokale landbouwers’, zegt hij. ‘We willen een gezondheidsmeting laten uitvoeren en op basis daarvan met omwonenden uit de buurt naar de rechter stappen. We viseren zowel 3M als Lantis. Je kan de verantwoordelijkheid van beide niet van elkaar loskoppelen.’

PFOS, populair maar schadelijk

De chemische stof PFOS - voluit perfluoroctaansulfanaat - is een van de ruim 5.400 zogeheten PFAS-chemicaliën die sinds de jaren 40 werden verwerkt in allerlei dagelijkse producten omdat ze water-, vet- en vuilafstotend, hittebestendig, brandwerend en onverwoestbaar zijn.

Het nadeel van de positieve eigenschappen is dat ze niet van nature afbreekbaar zijn en dus gestaag in het milieu opstapelen. Daarom worden ze ook wel forever chemicals genoemd.

Pas recent werd duidelijk dat ze ook nefast zijn voor de gezondheid. Uit onderzoek blijkt dat hoge concentraties ervan leverschade veroorzaken, effect hebben op ons afweersysteem, schadelijk zijn voor de voortplanting en de ontwikkeling van het ongeboren kind. Ze zijn mogelijk ook kankerverwekkend.

Er lopen ook gesprekken met milieu- organisaties zoals Bond Beter Leefmilieu (BBL), Greenpeace en Natuurpunt, dat het natuurreservaat Blokkersdijk beheert. ‘De vraag is ook wat de Antwerpse burgerbewegingen zullen doen’, zegt Goorden. ‘Want er is in hun achtertuin een grote verontreiniging ontdekt. Ze ligt daar als een tikkende tijdbom en zal niet zomaar verdwijnen. Ik denk dat juridische gevolgen onvermijdelijk zijn.’

Biodynamische landbouw

Intussen zwelt de onrust bij de inwoners van Zwijndrecht aan. Een van hen is fruit- teler Gunther Vinck, die vanuit zijn woning uitkijkt op de 3M-fabriek, net aan de overkant van de E34. Hij is niet gerust. ‘We kweken hier op een oppervlakte van 15 hectare conferenceperen,’ zegt hij. ‘Die worden via de veiling grotendeels naar China geëxporteerd. Ik heb op de meeste percelen een waterput laten boren voor druppelbevloeiing. Ik denk niet dat er gevaar is. We halen het water uit lagen van 7 tot 9 meter diep. Maar ik wil geen risico nemen, en ga een aantal stalen naar het labo te sturen.’

Het toeval wil dat Vinck zijn fruitteelt in bijberoep doet. Hij werkt als voltijds utilities manager op de site van 3M. ‘Zoals veel inwoners hier uit de buurt die in de chemiecluster in de haven werken. We weten al langer dat er historische vervuiling in de grond zit. Het is zoals met DDT of asbest. Vroeger waren dat wondermiddelen, maar nu blijken ze slecht voor onze gezondheid. Ik hoop dat de zaak onderzocht wordt, zonder in bangmakerij te vervallen.’

Iets verderop in de straat woont melkveeboer Luc De Kerf, die in en rond Zwijn- drecht een dertigtal koeien heeft lopen op een areaal van 10 hectare. ‘Ik ben de enige overgebleven veeteler uit de buurt’, zegt hij. ‘We zijn hier met onze familie al vijf generaties actief. Wat daar aan de overkant van de E34 gebeurt, weet ik niet, dat gaat mijn petje te boven. Maar ze wisten op voorhand dat er problemen waren. Afblijven van die gronden lijkt me het beste.’

Een jonge collega van hem die uit het Antwerpse stadscentrum naar hier is verhuisd om aan biodynamische landbouw te doen, wenst liever niet met zijn naam in de krant. ‘Ik wil de reputatie van mijn kleine bedrijf niet op het spel zetten. Ik maak gebruik van de korte keten en lever aan particulieren uit de streek. We zijn naar hier gekomen om met zo weinig mogelijk pesticiden en meststoffen te werken. Zwijndrecht is een voormalige landbouwgemeente. De akkers zijn hier erg geschikt. Mijn kinderen spelen erop. Het zou ironisch zijn dat die grond nu besmet is met gevaarlijke chemicaliën.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud