Advertentie

De lange schaduw van forever chemicals

©Stefan De Clippeleer

Nu blijkt dat de schadelijke PFOS-stoffen overal in Vlaanderen zitten, rijzen ook vragen over andere ‘forever chemicals’, synthetische chemische stoffen die niet biologisch afbreekbaar zijn. ‘We produceren nog stoffen waar we later spijt van zullen krijgen.’

De vervuiling in een grote perimeter rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht is veroorzaakt door de decennialange productie van de chemische stof PFOS. Dat is een van de zogenaamde PFAS (perfluorverbindingen), een enorme familie aan synthetische chemische stoffen die niet biologisch afbreekbaar zijn en ‘forever chemicals’ genoemd worden.

Omdat ze water- en vetafstotend, hittebestendig en bijna onverwoestbaar zijn, worden moleculen van de PFAS-familie gebruikt in zowat alle denkbare productcategorieën: van regenjassen en braadpannen tot pizzadozen en blusschuim. Maar in de loop der jaren kwamen ook de nadelen aan het licht. Omdat de verbindingen niet biologisch afbreken, belanden ze in ons leefmilieu. Van enkele veel gebruikte subgroepen, zoals PFOS dat 3M in Zwijndrecht produceerde, is ondertussen duidelijk dat ze toxisch zijn voor de mens.

Een langdurige blootstelling aan een te hoge concentratie van schadelijke PFAS - het gaat over het viertal PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS - wordt gelinkt aan een verstoring van de hormonenhuishouding en het immuunsysteem en een verhoogd risico op kanker en diabetes. ‘Dat blijkt uit onderzoeken die gepubliceerd werden in de wetenschappelijke tijdschriften Critical Reviews in Toxicology en in Environment International’, zegt KU Leuven-toxicoloog Jan Tytgat.

Waarover gaat het?

Door de PFOS-vervuiling in Zwijndrecht, staan de schijnwerpers op ‘forever chemicals’: synthetische chemische stoffen die niet biologisch afbreekbaar zijn. PFOS is een lid van de PFAS-familie, die ingezet wordt in allerlei producten, van regenjassen over braadpannen tot pizzadozen en blusschuim.

Waarom zijn ‘forever chemicals’ een probleem?

Omdat ze niet biologisch afbreken, belanden ze in ons leefmilieu. Een langdurige blootstelling aan een te hoge concentratie van schadelijke PFAS wordt gelinkt aan gezondheidsproblemen.

Zijn er nog schadelijke stoffen in omloop?

‘We produceren nog stoffen waar we later spijt van zullen krijgen’, zegt Jacob de Boer, hoogleraar milieuchemie en toxicologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Denk aan broomverbindingen in laptops, autodashboards en -zetels of meubels.’

Niet zo onschuldig

Van PFAS werd pas gaandeweg duidelijk dat ze niet zo onschuldig zijn als aanvankelijk werd gedacht. Waarom duurde dat zo lang? ‘Bij geneesmiddelen is het al lang gebruikelijk dat nieuwe stoffen eerst uitvoerig op veiligheid worden getest’, zegt Jacob de Boer, hoogleraar milieuchemie en toxicologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Maar bij bulkchemicaliën gebeurt dat pas sinds 2007, toen Europa de REACH-wetgeving invoerde.’

REACH staat voor ‘Registratie, Evaluatie, Autorisatie en Restrictie van Chemicaliën’. De data van meer dan 22.000 stoffen zijn publiek beschikbaar op de site van het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA).

‘De REACH-wetgeving is de strengste ter wereld en geldt bijvoorbeeld ook voor Chinese producenten die stoffen willen invoeren in Europa’, zegt Tine Cattoor, directeur productbeleid van Essenscia, de sectorfederatie van de chemische industrie. ‘De stelregel is: hoe hoger het volume van de stof dat je wil produceren of invoeren, hoe meer veiligheidsdata vereist zijn. De voorbije jaren zijn de regels stelselmatig verstrengd en zijn de productie en het gebruik van PFOS en PFOA al verboden in Europa.’

‘De introductie van REACH was een goede zaak voor de volksgezondheid’, zegt Tytgat. ‘Omdat sinds 2007 de bewijslast of een nieuwe chemische stof veilig is bij de Europese producent of de invoerder ligt en zij dus een hele batterij aan toxicologische studies moeten kunnen voorleggen. Als de risico’s van bepaalde stoffen niet kunnen worden gecontroleerd, kunnen de autoriteiten het gebruik beperken.’

‘Door die regelgeving is het risico beperkter dat we over 20 jaar hetzelfde zeggen als over de vervuiling in Zwijndrecht’, zegt Tytgat. ‘Denk ook aan het verbod op DDT, PCB’s en dioxines. De voorbije decennia ging meer aandacht naar het milieu en de regelgevende instanties zijn verstrengd.’

Data over welke bedrijven in ons land nog PFAS produceren, houdt Essenscia niet bij. ‘Maar er worden zeker een aantal van die PFAS-stoffen in België gebruikt’, klinkt het.

Brandweerkazernes

Meerdere studies wijzen erop dat de schadelijke PFOS-stoffen overal zitten in Vlaanderen. Een recente studie door onderzoekers van de UAntwerpen, in opdracht van de Vlaamse Milieumaatschappij, wijst uit dat in ongeveer de helft van de Vlaamse waterlopen de PFOS-concentratie in bepaalde soorten vis problematisch hoog is.

Uit metingen van de afvalstoffenmaatschappij OVAM in 2018 op tientallen plekken in Vlaanderen bleek ook dat in 66 procent van de gevallen de dosis PFAS in de bodem het tienvoudige bedroeg van de streefnorm. Die metingen gebeurden op risicolocaties, zoals oefenterreinen van brandweerkazernes, militaire terreinen en vliegvelden, waterzuiveringsinstallaties, stortplaatsen en industriële sites uit de textiel-, papier- en verfindustrie.

‘PFAS werd tot een tiental jaar geleden op grote schaal gebruikt in brandblusschuim’, zegt Frank De Palmenaer, de CEO van de beursgenoteerde Belgische bodemonderzoeker ABO Group. ‘Je treft zo’n bodemvervuiling ook aan op sites waar ooit een grote brand is geweest en op testterreinen van de brandweer, militaire oefenplaatsen en vliegvelden.’

‘Over PFAS-vervuiling bestaan beperkte data, maar die zijn voor bodemdeskundigen niet eenvoudig raadpleegbaar’, zegt De Palmenaer. ‘Een databank met grote PFAS-vaststellingen zou het werk en de staalnamestrategie erg bevorderen. In Nederland bestaat zo’n kaart met enkele honderden zware PFAS-vervuilingen en bij elk bodemonderzoek moet een PFAS-analyse gebeuren. Waarom kunnen we dat ook niet onmiddellijk in Vlaanderen toepassen? Dat zou op korte termijn veel duidelijkheid brengen.’

Laptops en auto’s

De vraag rijst of nog synthetische chemische stoffen circuleren die schadelijk zijn voor mens en milieu. ‘We produceren nog stoffen waar we later spijt van zullen krijgen’, zegt de Boer. ‘Denk aan broomverbindingen, die gebruikt worden als brandvertragende stoffen in producten als laptops, autodashboards en -zetels, of meubels.’

‘Zo’n tien jaar geleden zijn erin geslaagd een drietal van die stoffen te verbieden, maar een zeventigtal wordt nog altijd geproduceerd, ook in Europa. Terwijl we wel degelijk weten dat ze toxisch zijn voor het milieu en sommige kankerverwekkend zijn en een hormoonverstorend effect hebben.’

DDT en PCB’s zijn ook al lang verboden, maar bij metingen vinden we er nog altijd sporen van terug.
Lieven Bervoets, Coördinator PFAS-onderzoek UAntwerpen

‘De meest persistente pesticiden zijn al verboden’, zegt professor ecotoxicologie Lieven Bervoets, die sinds 2007 aan de Universiteit Antwerpen het PFAS-onderzoek coördineert. ‘En onlangs is in Europa een moratorium opgelegd voor het gebruik van glyfosaat, de chemische stof in onkruidverdelgers, door particulieren. Dat is niet zo toxisch, maar het werd op erg grote schaal gebruikt. Tegelijk worden elke dag wereldwijd nieuwe chemische stoffen gemaakt. Daarvan weten we gewoonweg niet welke impact ze hebben op mens, dier en milieu.’

Andere al lang verboden stoffen werpen nog altijd een lange schaduw, zegt Bervoets. ‘Denk aan DDT. Dat is al sinds de jaren 70 verboden in Europa, maar bij metingen vinden we nog altijd sporen terug in vissen. Ook de productie van PCB’s is al lang verboden, maar ze komen nog altijd voor in het milieu.’

Dat weet De Palmenaer, de CEO van de Belgische marktleider in bodem- en saneringsonderzoek, als geen ander. ‘Bij bedrijven werd lang uitsluitend gekeken naar hun commercieel voordeel, het gebruiksgemak voor de consument en naar onze levenskwaliteit, die we hoog in het vaandel dragen. De historische erfenis van die ‘forever chemicals’ dragen we nog lange tijd mee. We kunnen ervan uitgaan dat die naar de volgende generatie doorgeschoven wordt.’

‘Denk aan chroom-6, een van die bewezen zwaar kankerverwekkende stoffen. Vandaag is het verboden, maar we hebben het in het verleden veel gebruikt. Je vindt het terug in de zwarte teer onderaan op schepen en wagons of aan de onderkant van elektriciteitspalen en zelfs verlichtingspalen op voetbalvelden, zodat die niet konden roesten. Chroom-6 is enorm giftig, maar je kan het via een injectie in het grondwater saneren tot chroom 3, dat veel minder toxisch is.’

Met PFAS verontreinigde grond is door de bijna onverwoestbaarheid van die stof voorlopig moeilijk te saneren. ‘De meeste componenten, zoals olie of solventen, kan je met biologische of chemische processen afbreken tot onschadelijke stoffen’, zegt Jan De Vos, de PFAS-expert van de ABO Group. ‘Voor PFAS bestaat zo’n proces nog niet.’

Een techniek die al gebruikt wordt, is verbranding bij temperaturen tot 1.500 graden. ‘Maar dat is niet alleen zeer inefficiënt, het is ook nog niet zeker of het eindproduct wel degelijk onschadelijk is’, zegt De Vos.

Naar andere technieken, zoals spoeling en filtering, wordt volop onderzoek gedaan. Ze staan volgens De Vos nog niet op punt om op grote, commerciële schaal in te zetten. Tot dan lijkt de beste optie gecontamineerde grond niet te hergebruiken, maar zo op te slaan dat het risico op een verdere contaminatie van het leefmilieu beperkt is.

Minder vervuilende alternatieven

Voor broomverbindingen bestaan er wel al minder vervuilende alternatieven, zegt de Boer: ‘Broomverbindingen moeten we echt niet meer willen. De chemische industrie kan perfect werken met minder vervuilende alternatieven op basis van fosfor en metalen. Hetzelfde geldt voor fluorverbindingen, de PFAS-groep dus. Daar kan je aan alternatieven op basis van silicone werken. Alleen zal het initiatief niet vanuit de industrie komen, want die kiest net voor de goedkoopste stoffen. Op dat vlak is er een belangrijke rol weggelegd voor de overheid via regelgeving.’

Mensen willen een regenjas waar het water van afloopt, maar ze moeten beseffen dat er wellicht ook PFAS in zit.
Frank De Palmenaer,
CEO ABO

‘Europa is al van plan de PFAS-chemicaliën geleidelijk te bannen tegen 2025’, zegt de Boer. ‘Dat is in oktober beslist bij de Green Deal en het uittekenen van een duurzame chemische industrie. Dat kan ik alleen maar toejuichen.’

ABO-CEO De Palmenaer stelt voor ook de consument bewust te maken. ‘Mensen willen een regenjas waar het water van afloopt, maar ze moeten wel beseffen dat er wellicht ook PFAS in zit. Dat zit ook in de binnenkant van yoghurtpotten om er gemakkelijk alles uit te halen. Waarom kleven we geen waarschuwingslabel op dergelijke producten zoals op sigarettenpakjes? Het probleem van PFAS is daarmee niet opgelost, maar het is een stap in de goede richting.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud