'Deze crisis bewijst: België is een lobbycratie'

Ive Marx: 'Als populisten zien hoe gemakkelijk mensen zich laten opsluiten, zit je potentieel met een heel gevaarlijke mix.' ©katrijn van giel

De coronacrisis plaatst een spotlicht op de sterktes en zwaktes van ons land, zegt socio-econoom Ive Marx. En de balans is niet positief. ‘Het beleid wordt op een dienblad aangereikt door lobby’s achter de schermen, terwijl de politiek stuntelt en improviseert.’

De Antwerpse socio-econoom Ive Marx staat bekend om zijn scherpe analyses, maar in deze coronatijden is zijn verontwaardiging groter dan ooit. De reden? Het gebrek aan transparantie in de besluitvorming over de crisis. ‘Ik vind het enorm contraproductief dat de rapporten van de GEES, de groep van tien experts die de Nationale Veiligheidsraad adviseren, niet publiek gemaakt worden. Dat creëert wantrouwen en complottheorieën. Hetzelfde geldt voor de documenten en adviezen van de Economic Risk Management Group, het orgaan voor de economische heropbouw. Mogen we bepaalde adviezen niet zien? Waarom?’

Wat denkt u zelf?

Ive Marx: ‘Je krijgt dan een technische uitleg, omdat de cijfers nog voorlopig zijn bijvoorbeeld, of dat het niet om overheidsinstanties gaat die onder de wet van de openbaarheid van bestuur vallen. En de politici willen natuurlijk zelf met de maatregelen uitpakken. Maar in het buitenland kan het wel.’

‘Het coronavirus heeft onze democratie aangetast, mogelijk nog harder dan de volksgezondheid’, schreef u deze week in De Standaard. Loopt het zo’n vaart?

Marx: ‘Dit creëert een ongezonde situatie. We hebben een niet-volwaardige regering die bestuurt op basis van volmachten. Het democratisch draagvlak is dus al niet sterk. En dan ga je nog regeren op basis van adviezen van allerlei ad-hocorganen die heel intransparant opereren, aan de hand van analyses die we dan ook niet mogen kennen.’

Misschien mogen we niet zien dat er achter de schermen sterk gelobbyd wordt?

Marx: ‘Dat is zo, ja. De coronacrisis plaatst de zwaktes en sterktes van ons bestel onder een heel fel spotlicht. Ons sterk middenveld heeft ergens zijn voordelen, omdat het veerkrachtig is en snel kan reageren. De Unizo’s en Voka’s, maar ook de vakbonden, hebben de voelsprieten van deze wereld en weten perfect waar de problemen zitten. Dat werkt vaak beter dan een heel centraal geleid bestel, waar de politiek via allerlei kanalen moet gaan uitzoeken wat werkt en wat niet. Met als gevolg beslissingen zoals in de Verenigde Staten, waar iedereen zonder onderscheid 1.200 dollar op zijn rekening gestort krijgt.’

En onze zwakte?

Marx: ‘Die is evident: we zijn een lobbycratie. Dat is nooit helderder voor het daglicht gekomen dan nu. Het beleid wordt op een plateau aangereikt door lobby’s in een schemerzone achter de schermen terwijl de politiek stuntelt en improviseert, zoals nog eens bleek uit de saga met de mondmaskers. Daarbovenop heb je de complexe staatsstructuur met al die competenties die niet goed afgesproken zijn, waardoor al die ministers over elkaar heen tuimelen om in beeld te komen, en vervolgens naar elkaar wijzen als het fout loopt.’

Misschien zorgen die lobby’s van werkgevers en vakbonden wel voor een gezond evenwicht in het beleid?

Marx: ‘Neen, want niet alle delen van de bevolking zijn even sterk vertegenwoordigd door die organisaties. Die Economic Risk Management Group levert sterk werk op basis van data, maar is toch vooral op werkgevers gericht. Men weet er alles over de liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen, maar als ik beleidsverantwoordelijke was, zou ik toch wel eens willen weten: hoe gaat het nu met de mensen?’

Dat is uw vakgebied: wat denkt u?

Marx: ‘Het antwoord is: we weten het niet. En we zouden heel wat meer inspanningen kunnen leveren om het te willen weten. De data zitten verspreid over de ziekenfondsen, de verschillende instellingen van de sociale zekerheid, de RVA, het RIZIV, de OCMW’s, enzovoort. Je moet die kanaliseren via de kruispuntdatabank. Technisch kan dat wel, als je iedereen een prikkel geeft om die data snel aan te leveren.’

Bio

Ive Marx (53) is hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen. Hij is directeur van het Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck. Hij is ook voorzitter van de opleiding sociaal-economische wetenschappen aan de UAntwerpen. Hij doet onderzoek naar ongelijkheid, sociaal beleid, arbeidsmarkt, migratie en vermogensverdeling. Als columnist en twitteraar mengt hij zich vaak in sociaal-economische debatten.

Ons systeem van tijdelijke werkloosheid krijgt wel alle lof. Vanaf wanneer worden de nadelen van zo’n systeem groter dan de voordelen?

Marx: ‘Dat is een heel goede vraag. Never waste a good crisis, luidt het gezegde. Wel: zijn wij deze crisis goed aan het gebruiken? We hebben alles op sterk water gezet. Dat doen we met die tijdelijke werkloosheid, maar ook met andere maatregelen zoals de afspraken met de banken over de uitgestelde terugbetaling van kredieten. Dat is een defensieve reflex die ook tijdens voorbije recessies zijn nut bewezen heeft.’

‘Maar achterliggend blijven we wel met het probleem van onze inertie en lage productiviteitsgroei zitten, dat jaar na jaar verergert. Kijk naar de OESO-rapporten: België is te geïnstitutionaliseerd, de arbeidsmarkt wordt te veel afgeschermd en alle sectororganisaties lobbyen erop los om hun privileges te behouden.’

Zal een crisis als deze niet tot creatieve destructie leiden, en ons dwingen tot hervormingen?

Marx: ‘Wij zijn daar afkerig van, net omdat we alles op sterk water gezet hebben. Alles is gestut langs alle kanten, zodat het proces van creatieve destructie zich hier niet kan voltrekken. Kijk naar de Scandinavische landen: die hebben tijdens de voorbije crisis massaal ingezet op opleidingen. Als je bij ons naar de Vlaamse coronawebsite gaat, lees je alles over tijdelijke werkloosheid, premies hier, uitkeringen daar, compensaties ginder. Maar dat je met die werkloosheidspremie ook een opleiding kan volgen, dat vind je niet in de FAQ van veertig pagina’s van de RVA over tijdelijke werkloosheid.’

We leven niet in een sociaal paradijs. We zijn geen baken voor de wereld.
Ive Marx
Professor UAntwerpen


U haalde eerder de Britse schrijver John Lanchester aan, die in 2010 schreef: ‘O strangest of all strangenesses: the deep longing for the whole world to be more like Belgium.’ Komt ons land net als in de bankencrisis niet meer ongeschonden uit deze recessie, net door stabiliserende elementen?

Marx: ‘Laten we daar maar niet te zelfgenoegzaam over zijn. In bepaalde kringen leeft het idee dat we een fantastisch welvaartssysteem hebben, en dat klopt niet. Voor de overheidsuitgaven die we doen, krijgen we echt ondermaatse prestaties, niet alleen op armoedevlak, maar ook in de statistieken over mensen die bepaalde noodzakelijke medische zorg niet krijgen. We leven niet in een sociaal paradijs, en we zijn geen baken voor de wereld.’

De vorige Vlaamse regering wou de armoede halveren. Hoever zijn we uiteindelijk geraakt?

Marx: ‘Nergens. Het laatst gemeten armoedecijfer was het hoogste ooit.’

Dus nu we in een recessie belanden, dreigt die nog toe te nemen?

Marx: ‘Door de manier waarop we armoede meten, zal die misschien afnemen, simpelweg omdat de mediaan waartegen we die afwegen zal dalen wegens het zakken van onze inkomsten. Maar als je het meet met materiële deprivatie zal je natuurlijk een ander beeld krijgen.’

Met als gevolg nog meer politieke verdeeldheid en populisme?

Marx: ‘Dat was al de les van de financiële crisis. De ongelijkheid en vooral het gevoel van onrechtvaardigheid doen mensen voor extremen stemmen. Ook nu wordt het met een bang hart afwachten.’

‘Ik zit bovendien vol verbazing te kijken naar met welk gemak we ons laten opsluiten. Kijk naar de contact tracing: er wordt heel privacygevoelige informatie verzameld, vaak door mensen met weinig opleiding. We belanden in een gevaarlijke situatie waarin onze grondwettelijke rechten even opzijgezet worden. Als populisten zien hoe gemakkelijk mensen zich laten opsluiten, zit je potentieel met een heel gevaarlijke mix.’

Zullen we als samenleving niet ontdekken hoe belangrijk solidariteit is? Een ondernemer zei onlangs: ‘Ik besef nu waarom ik al die jaren belastingen betaald heb.’

Marx: ‘Dat zou kunnen. Maar wat als we binnenkort weer onze belastingbrief moeten invullen? Zullen mensen dan niet meer het onderste uit de kan halen? Zullen er dan geen extra katernen bij de krant meer verschijnen om de fiscale aangifte te optimaliseren? Mensen gaan snel in dezelfde patronen vervallen. Er komt een periode van krapte, en dan ontstaat een gevecht over middelen. En dan zullen de sterksten altijd aan het langste eind trekken.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud