reportage

‘Hier begint de verwoestijning van Vlaanderen'

De Kalmthoutse heide. 'Voor een brand kan je procedures bedenken en aan preventie doen. Voor de structurele droogte niet.’ ©JONAS LAMPENS

Bijna nergens in Vlaanderen is de extreme droogte zo goed te voelen als op de Kalmthoutse Heide. Het brandgevaar is er extreem, vennen vallen droog en het zand rukt overal op. ‘Ik ben redelijk pessimistisch, ja.’

 

Nog voor we in zijn Toyota-jeep stappen om de Kalmthoutse Heide te verkennen, wijst boswachter Jef De Winter op de parking van het onthaalcentrum De Vroente naar de grond. Het ligt er vol dode bladeren. ‘Door de droogte stoppen de bomen hun proces van fotosynthese. Anders verliezen ze te veel vocht via hun kruin. Ze laten hun bladeren vallen om niet uit te drogen.’

We stappen in, steken de Putsesteenweg over en rijden voorbij het waarschuwingsbord waar de wijzer voor brandgevaar op code rood staat. De Winter wijst op de verdorde naalden van een Corsicaanse den en rijdt verder tot we halt houden bij een lange verdroogde vlakte van zo’n 300 meter lang en 100 meter breed.

Geen druppel

Het Lange Ven heet dit hier, maar veel ven is er niet meer te zien. Aan de rand, waar de weg loopt, staat het water in de winter tot anderhalve meter hoog. Nu is er geen druppel te bespeuren. ‘Hier zie je de rechtstreekse gevolgen van de verdroging van Vlaanderen’, zegt De Winter.

Honderd jaar geleden was dit nog een van de hoogste natuurlijke duinen van Vlaanderen, weet de boswachter. Tot een massa zand nodig was voor de verhoging van de spoorwegbermen in de buurt van het station Antwerpen-Centraal. Het duin werd afgegraven tot op het niveau van het grondwater, zodat er een groot ven ontstond. Nu dat door de aanhoudende droogte verdampt is, lijkt het er wel een woestijn.

De Winter toont hoe de heidestruiken aan de rand van het ven verdorren aan de uiteinden van de takjes. Ze kleuren rossig en bruin. ‘Op het eind van de droge zomer van vorig jaar zag je dat ook, maar nu dus al veel vroeger. Als het zo doorgaat, is dit het einde van de purperen heide zoals iedereen ze kent. Dan wordt het een rosse heide. Of een grasvlakte.’ De plaats van de verdorde heide wordt ingenomen door pijpenstrootje, een grassoort die na verdroging nog veel brandbaarder is dan heide.

Nog nooit sinds de start van de metingen van het KMI in 1833 viel zo weinig regen in april en mei. In Ukkel viel in twee maanden amper 24,4 millimeter neerslag, terwijl dat normaal bijna 120 millimeter is. Bovendien leidden de warme temperaturen tot veel verdamping. België kreeg zo met de ergste voorjaarsdroogte te maken sinds zijn ontstaan.

Op de Kalmthoutse Heide wordt de droogte nog verergerd door de grondwaterwinning van drinkwatermaatschappijen aan zowel de Belgische als de Nederlandse kant van het natuurgebied.
‘Dit water is veel zuiverder dan in landbouwgebied, moet minder worden gezuiverd en is dus economisch efficiënter’, zegt De Winter. ‘Er zijn wel afspraken gemaakt om met de droogte wat minder op te pompen en dat op andere locaties te doen. Maar de invloed blijft aanzienlijk.’

Rustige regen

We rijden verder tot bij de grote brandtoren die het landschap domineert. Op 25 meter hoogte staat vrijwilliger Jan Callebaut met zijn verrekijker de horizon af te turen. Bij het minste rookpluimpje dat hij ziet, moet hij alarm slaan bij de lokale brandweer en met behulp van een windvaan bepalen waar de brand zou kunnen ontstaan.

In een gemiddelde maand valt zo’n 70 millimeter regen. We hebben zeker drie zulke maanden nodig om het neerslagtekort weg te werken.
Patrick Willems
Hydroloog KUL

‘De brandweer van Wuustwezel komt dan zo snel mogelijk, gaat met de ladderwagen omhoog en bepaalt met een kruispeiling de exacte locatie van de brandhaard’, zegt hij. Hij is actief van 11 tot 15 uur, en wordt dan afgelost door nog twee vrijwilligers die tot 21.30 uur op post blijven. Ze krijgen er een premie van 4 euro per uur voor.

Alleen als het brandgevaar zo extreem hoog is als nu, wordt de toren zo lang bemand. Callebaut komt al jaren op de heide en is nog nooit zo verontrust geweest door de droogte als nu. ‘Het is rampzalig. Net als bij de coronacrisis minimaliseerden aanvankelijk ook veel mensen de impact van de klimaatverandering. Nu kan je de realiteit toch niet meer ontkennen?’

Het is woensdag en voor morgen is regen voorspeld. ‘Ik hou het weerbericht in de gaten, maar ze spreken maar over enkele millimeters. Dat is amper genoeg om het stof weg te spoelen’, zucht Callebaut. ‘Wie had ooit gedacht dat we met zijn allen in Vlaanderen zo blij zouden zijn dat het eens regende?’

©JONAS LAMPENS


Intussen leert het weerbericht dat ook dit weekend buien zullen langstrekken. Maar het watertekort is daarmee lang niet van de baan. ‘Dit jaar zitten we al aan een neerslagtekort tussen 150 en 200 millimeter’, zegt Patrick Willems, hydroloog aan de KU Leuven. ‘De regen die nu valt, is beter dan niets, maar lang niet genoeg om de droogte op te lossen. Om het tekort weg te werken zullen we regelmatig een periode met rustige regen nodig hebben zoals nu.’

Harde ondergrond

Belangrijk is dat de regen niet plots met bakken uit de hemel valt. Door de droogte is de ondergrond hard geworden. Als dan uit het niets een zwaar onweer losbarst, stroomt het water direct weg, voor het de kans krijgt in de bodem te dringen. Bij plotse wolkbreuken na een droogteperiode is het gevaar groot dat overstromingen ontstaan omdat het water niet snel genoeg weg kan in de droge ondergrond. ‘Gelukkig is de kans op onweer niet al te groot en wordt geleidelijke regenval verwacht’, zegt Willems. ‘Ook de koelere temperaturen helpen, want daardoor verdampt er minder water uit de bodem.’

Hoeveel regenval nodig is om het tekort weg te werken, is sterk afhankelijk van de toepassing. Voor de landbouw en de natuur is de situatie momenteel veel nijpender dan voor pakweg de beschikbaarheid van koelwater voor de industrie of de beschikbaarheid van drinkwater.

‘In een gemiddelde maand valt zo’n 70 millimeter neerslag. We hebben zeker drie zulke maanden nodig om het tekort weg te werken’, zegt Willems. ‘Dat wil niet zeggen dat we in de problemen komen als de komende maanden maar 30 of 40 millimeter valt. Dan zitten we nog altijd met een lage waterbeschikbaarheid, maar dan zal geen enkele sector in grote problemen komen. Het nadeel is dat dan de reserves niet aangevuld raken voor de komende jaren. Als het volgend jaar dan weer droog is, krijgen we dezelfde problematiek op ons bord. We moeten hopen op een natte winter om weer buffers op te bouwen.’

Libellen

Op de Kalmthoutse Heide rijdt boswachter De Winter intussen verder het natuurgebied in. De jeep heeft het soms moeilijk om zich een weg te banen door het mulle zand. ‘De sporen zijn dieper dan anders omdat de brandweer hier nu dagelijks patrouilleert’, vertelt hij. Maar ook door de droogte rukt het zand steeds verder op. ‘Vroeger hadden we speciale programma’s nodig om dat zand, heel eigen aan een heidegebied, voldoende te verspreiden. Nu gaat dat vanzelf. Je zou kunnen zeggen dat de verwoestijning van Vlaanderen hier begint. Wij zien de droogte als eerste, omdat we intens met de natuur bezig zijn: we tellen het aantal libellen en bestuderen de broedgevallen van vogels.’

De impact op de natuur maakt de boswachter nog bezorgder dan het risico op grote branden. ‘Natuurlijk zijn die gevaarlijk. Ik mag er niet aan denken dat zo’n brand het randgebied met honderden huizen, waaronder ook houten chalets met een gastank, bereikt. Maar voor een brand kan je procedures bedenken en aan preventie doen. Voor de structurele droogte niet.’

Hij wijst op enkele dode bomen die dit landschap Afrikaanse allures geven. ‘Dat zijn restanten van de grote brand van 2011. De heide errond is teruggekeerd. Maar de verdroging van dit gebied is veel ingrijpender dan een eenmalige brand. Die eerste heb je niet onder controle. We proberen wel afwateringsgrachten af te dammen of minder diep te maken, maar dat is lang niet voldoende. Zo zien we hier voor onze neus de natuur verarmen.’

©JONAS LAMPENS


We houden halt bij het Hangven, een ontroerend mooi verborgen plekje in het midden van het heidelandschap, waar kikkers toeven tussen planten met romantische namen als veenpluis en zonnedauw. De rand van het ven is drooggevallen. De Winter: ‘Zo is er minder plek voor libellen, die op hun beurt voedsel zijn voor belangrijke vogelsoorten als de grauwe klauwier en de boomvalk.’

Is de natuur niet sterker dan we denken? Past ze zich niet aan als de omstandigheden veranderen en komen geen andere soorten in de plaats van soorten die verdwijnen? ‘In principe wel’, antwoordt De Winter. ‘Maar dan vergeten we dat menselijk gedrag die biodiversiteit beïnvloedt. En in welk straatje belanden we dan? Verschillende studies hebben al gewaarschuwd dat de afname van het aantal bijen onze voedselproductie in het gevaar kan brengen. Willen we die weg inslaan?’

Volgens studies van de Nederlandse milieuorganisatie Natuurmonumenten staan niet alleen heidegebieden, maar ook venen, beekdalen, bossen, gras- en hooilanden onder druk door de aanhoudende droogte. Door het gebrek aan regen neemt de kans toe op andere negatieve effecten, zegt de organisatie. Ze vernoemt de achteruitgang van de waterkwaliteit, invasieve exoten, verzilting, de belemmering van vismigratie (door het sluiten van sluizen), boomziektes en natuurbranden.

Grondwaterbuffers

De droogte hakt er extra hard in omdat het al het vierde jaar op rij is met lange periodes zonder regen. De grondwaterbuffers hebben daardoor nooit helemaal de kans gekregen te herstellen, waardoor de waterreserves aangetast zijn. Het is bovendien een fenomeen dat we door de klimaatverandering in Europa steeds frequenter zullen meemaken.

De warmere zomertemperaturen hebben tot gevolg dat de lucht minder snel verzadigd raakt met water. Daardoor duurt het langer voor de regen naar beneden valt. Over een heel jaar bekeken krijgen we niet minder regen, maar de neerslag zal extremer worden, met langere periodes van droogte in de zomer en hevigere periodes van neerslag in de winter.

Als het zo doorgaat, is dit het einde van de purperen heide zoals iedereen ze kent. Dan wordt het een rosse heide.
Jef De Winter
Boswachter Kalmthoutse Heide

Zwembad

In Kalmthout doen ze er alles aan om het brandgevaar in te perken en de heide te redden van de toenemende droogte. Een van de meest tot de verbeelding sprekende technieken is het inhuren van een herder om met een kudde schapen en geiten de vergrassing van het heidegebied terug te dringen.

‘Kijk naar al dat geel afgestorven gras. Dat is gedroogd pijpenstrootje: een ideale brandversneller. Daar kan je zo je kachel mee aansteken’, zegt herderin Juna (haar achternaam wil ze liever niet in de krant). ‘Door het nieuwe gras meteen af te grazen, zodat het niet kan afsterven en uitdrogen, doen mijn schapen en geiten in feite aan natuurlijke brandpreventie. In Nederland is al gebleken dat branden stopten op de plek waar kuddes gegraasd hadden. Tegelijk roepen ze de vergrassing van de bedreigde heide een halt toe.’

Schapen en geiten

Juna wordt samen met een collega betaald door het Agentschap Natuur en Bos om haar 330 schapen en 21 geiten in te zetten voor natuurbehoud. ‘Ik zie dat mijn dieren veel meer moeite hebben om vocht uit de vegetatie te halen’, vertelt ze. ‘Kijk om je heen: alles ziet al bruin. De eiwitrijke planten zijn er veel sneller af dan vroeger. Daardoor hebben onze dieren het moeilijker.’

Ze fluit om enkele schapen tot de orde te roepen. ‘Ik ben redelijk pessimistisch, ja. Zeker als ik zie hoe aannemers hier in de buurt water oppompen voor werken dat daarna de riool inloopt. Of als ik merk hoe boeren hun akkers besproeien in volle zon, waarna het water direct verdampt. Als niet iedereen volgens zijn mogelijkheden helpt het probleem op te lossen, zie ik het somber in.’

Terwijl ze vanuit haar ooghoeken ziet hoe haar drie bordercollies de troep netjes gegroepeerd houden, foetert ze op de buurtbewoners. ‘Is het echt nodig een zwembad te vullen, daar drie keer gebruik van te maken, het water te laten veralgen en daarna weg te laten lopen? Hier op de heide zal de verdroging van Vlaanderen het snelst te zien zijn.’ Als we afscheid nemen, kruist ze haar vingers. ‘Dat het maar meer dan enkele millimeters regent. We hebben het nodig.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie