nieuwsanalyse

Hoe corona families, vrienden en de werkvloer verdeelt

©Filip Ysenbaert

De een wil buurten, de ander durft z’n bubbel niet uit. Nu het sociaal verkeer herneemt, botsen voorzichtige burgers met vrijbuiters. ‘Ik wil mijn ouders niet in mijn bubbel, want zij houden zich niet aan de regels.’

Toen de lockdown werd afgekondigd, nam Steven zich voor zich niet op te sluiten. Hij woont alleen en wilde af en toe een vriend uitnodigen voor een glas op zijn terras. ‘Sommige vrienden vinden dat totaal onverantwoord en egoïstisch. Zij zijn kwaad op wie wel nog bij mij langskomt. Maar ik heb ook nood aan contact.’ Hij noemt het conflict in zijn vriendengroep ‘absurd’. ‘Ze willen wel afspreken om op straat te wandelen met een blikje bier, tussen een massa volk. Maar op mijn terras, op 2 meter afstand, willen ze niet zitten. Dit gaat niet meer over gezondheid, dit is een discussie over de letter van de wet. Ik heb het daar moeilijk mee. Het is zover gekomen dat wie zich niet strikt aan de regeltjes houdt, dat voor de rest van de vrienden verzwijgt.’

Het coronavirus verdeelt. Er zijn mensen die zich gedragen als ‘Chinezen’: ze volgen met Aziatische discipline de anticoronaregels en zijn beducht voor een tweede besmettingsgolf. En er zijn de ‘Zweden’, naar het Scandinavische land met het soepelste beleid. De ‘Zweden’ vinden dat enkel wat vrijheid en individuele verantwoordelijkheid het leven met een virus draaglijk maakt.

Wekenlang bleven de meeste Zweden en Chinezen braaf binnen. Nu de regels versoepelen, dreigt de clash. Kan virusbestrijding hand in hand gaan met drukker sociaal verkeer? Die verschillende opvattingen onder mensen waren niet anders vóór de coronauitbraak, zegt psychiater Damiaan Denys. ‘Maar vandaag zijn we veel gevoeliger voor die verschillen. Ze zijn ook meer zichtbaar, letterlijk. We zien wie zich niet aan de regels houdt, wie geen mondkapje draagt, wie geen afstand bewaart. De sociale controle is strenger. Iemand die de regels overtreedt, is niet alleen een potentieel gevaar voor zichzelf maar ook voor zijn omgeving.’

Als zelfs de minister van Volksgezondheid de regel van vier niet helder krijgt uitgelegd, dan heb je een communicatieprobleem.
Stephan Van den Broucke
Gezondheidspsycholoog


Als expert angst en dwangstoornissen merkt hij geen stijging van aandoeningen als smetvrees. ‘Dat zit geënt in het brein, deze mensen hebben evenveel smetvrees met als zonder corona. Het is wel zo dat we vandaag collectief wat angstiger zijn.’ Angst is een heel breed begrip en het coronavirus raakt aan vele aspecten. ‘Er is angst om ziek te worden en op intensieve te belanden, maar ook angst voor isolatie en het gebrek aan sociaal contact. Of angst voor de toekomst: wat gaat met mijn werk gebeuren, mijn investeringen, mijn geliefden, mijn vakantie? Als je angst zo bekijkt, zijn heel veel mensen die niet psychisch ziek zijn angstiger geworden.’

Hoe die angst ons gedrag aanstuurt, werkt voor iedereen anders. We hebben allemaal een eigen risicoprofiel, voornamelijk aangeboren, deels aangeleerd, en dat bepaalt onze reactie bij dreiging. Dat proces verloopt niet rationeel maar grillig, zegt Denys. ‘Sommige mensen proberen heel erg te controleren, anderen worden agressief, sommigen kunnen de dreiging accepteren en aanvaarden. En we passen ons gedrag voortdurend aan als de omstandigheden veranderen.’

Het Duitse kunstcollectief Plastique Fantastique, met op het hoofd hun uitvinding iSphere om social distancing te garanderen. ©Photo News


Een enquête van het wetenschappelijk instituut Sciensano onder 44.000 personen, op het hoogtepunt van de epidemie en na drie weken lockdown, wees uit dat ongeveer een op de tien op dat moment de regels van sociale afstand niet respecteerde. 5 procent bleef niet thuis zoals de overheid vroeg. Bij 16- tot 24-jarigen lagen de percentages van lockdownbrekers het hoogst, in de hoogste leeftijdscategorieën het laagst. De epidemiologische tendens bevestigt dat de restricties goed zijn opgevolgd, het aantal ziekenhuisopnames en nieuwe besmettingen blijft dalen.

Akelige foto’s

Sinds een week mag elk huishouden zijn sociale bubbel uitbreiden met vier personen, de beruchte ‘regel van vier’. In grote gezinnen, voor singles met een ruime vriendenkring en voor kinderen van gescheiden ouders leidt dat bijna onvermijdelijk tot uitsluiting, conflict en onbegrip. ‘Ik heb gekozen voor mijn schoonouders, omdat mijn ouders zich niet aan de regels houden’, zegt Sara. ‘Zij gaan nog gewoon bij anderen op de koffie. Als ik hen tot mijn bubbel toelaat, sta ik niet met vier maar met twintig anderen in contact.’

Haar ouders kunnen moeilijk begrijpen waarom ze hun twee kleinkinderen alleen buiten mogen zien, op een afstand, zonder te knuffelen. Terwijl haar vader zelf een risicopatiënt is: hij heeft kanker gehad. ‘Ik vind dat ik zelf niet zo streng ben, en ik begrijp dat de drang groot is om de kleinkinderen te zien. Maar zij zeggen dat ik overdrijf en ze zetten mij onder druk om de regels niet te volgen. Mijn vader is ervan overtuigd dat hij niet heel ziek zou worden van corona, terwijl zijn weerstand verminderd is. ‘De intensieve ligt vol mensen met obesitas, en wij hebben geen overgewicht’, zeggen mijn ouders.’

Waarom waant een ex-kankerpatiënt zich onaantastbaar en weigeren sommige gezonde veertigers hun ouders te bezoeken uit vrees voor besmetting? ‘Omdat mensen geen rationele wezens zijn’, zegt Stephan Van den Broucke, hoogleraar gezondheidspsychologie aan de UC Louvain. ‘Eigenlijk is het wonderbaarlijk hoe goed mensen zich tot nu toe aan de lockdown hebben gehouden, als je weet hoe lastig het is het gedrag te veranderen. Kijk maar naar de ervaring met rookpreventie en verkeersveiligheid.’

Sinds een week mogen huishoudens hun sociale bubbel uitbreiden met vier personen. ©Photo News

Van den Broucke is gespecialiseerd in preventieve gedragsverandering. Hij weet dus hoe je gewenst gedrag bij grote groepen kan stimuleren. Het begin van de virusuitbraak in ons land ging gepaard met paniekberichten: getuigenissen van naar adem happende coronapatiënten, akelige longfoto’s van veertigers, beklijvende reportages vanop intensieve zorgen en berichten over hoe besmettelijk het virus is. Dat was een bewuste strategie, zegt Van den Broucke. ‘Er was veel media-aandacht voor de risico’s, waardoor veel mensen de gevolgen van een mogelijke besmetting als ernstig hebben ingeschat. Tegelijk was de boodschap van de overheid eenvoudig: blijf in uw kot.’

Maar angst is geen goede motivator op langere termijn, zegt hij, en kan ook averechts werken. ‘Verstokte rokers halen soms voorbeelden aan van kennissen die een leven lang rookten en geen kanker kregen. Ze proberen hun eigen rookgedrag te rationaliseren. Op dezelfde manier minimaliseren bepaalde risicopatiënten de risico’s van het virus. Ze willen zichzelf niet als iemand met een zwakte zien, nemen afstand van de informatie, en zeggen: dit gaat niet over mij.’

Sommige collega’s hebben door het thuiswerk verbondenheid gemist, anderen willen zich vooral veilig voelen.
Peggy De Prins
Expert HR


Gedrag is altijd het resultaat van een individuele kosten-batenanalyse, zegt Van den Broucke. ‘We zoeken informatie op en zijn selectief in onze bronnen. We bepalen of die informatie voor ons nuttig is, wegen voor- en nadelen van de opties af en dan maken we een keuze die ons gedrag bepaalt.’ Dat gaat zo snel dat het grotendeels onbewust gebeurt. ‘Pas achteraf gaan we invullen en verantwoorden waarom we iets wel of niet hebben gedaan. Rationele afwegingen spelen een beperkte rol.’

Lees: we zeggen wel dat we op feiten gestoelde principes aanhangen (het belang van individuele verantwoordelijkheid, of eerder het algemeen belang), maar eigenlijk zijn die keuzes gemaakt door onze genen en processen in het brein. Het gaat om een mix van emoties en persoonlijke, vaak onnauwkeurige inschattingen van de verwachte voor- en nadelen. Daar komt nog eens weerstand tegen verandering bovenop, en de kracht van de macht der gewoonte.
‘Daarom is het zo moeilijk mensen te overtuigen met argumenten’, zegt Van den Broucke. ‘We zijn vatbaarder voor informatie die onze overtuiging bevestigt. En we halen onze informatie niet enkel bij de overheid, de media of de wetenschap, maar ook op sociale media en in onze omgeving. Wat die omgeving zegt en doet, heeft doorgaans veel meer invloed dan wat experten zeggen.’

In een discussie heeft het daarom weinig zin anderen onverantwoord of dom te noemen. ‘Want we weten niet welke processen aan hun gedrag zijn voorafgegaan. Ze hebben gewoon een andere risico-inschatting gemaakt, ze zijn niet noodzakelijk van kwade wil.’

Bovendien worden de nadelen steeds groter naarmate de lockdown langer duurt: het gemis van contact, van plezier, van dingen om naar uit te kijken. Het alternatief, de regels losjes interpreteren, wordt aantrekkelijker. En terwijl de media berichten over het afnemend aantal besmettingen, neemt ook de angst voor een besmetting af en lijken de voordelen van de lockdown steeds abstracter. Daar komt bij dat de boodschap van de experten een stuk ingewikkelder is geworden dan in het begin, en dus meer ruimte laat voor interpretatie. ‘Als zelfs de minister van Volksgezondheid de regel van vier niet helder krijgt uitgelegd, dan heb je een communicatieprobleem.’

Experten hebben ook ‘de moeilijke triage’ onderschat die bij het uitbreiden van de sociale bubbel komt kijken, vindt hij. ‘Een gezin van vier is de standaard, maar er zijn zo veel meer variaties. Virologisch houdt de regel steek, in de praktijk is de toepassing veel lastiger.’

Hetzelfde beleid eenzijdig opleggen voor iedereen houdt medisch misschien steek, maar dat hou je geen anderhalf jaar vol. En zolang kan het nog duren. Er is nood aan een gedifferentieerde aanpak.
Damiaan Denys
Psychiater


Sociale hygiëne

Voor Sofie was de keuze relatief eenvoudig: ze is single, dus ze kon op Moederdag haar ouders bezoeken. Maar binnen het gezin is er veel debat tussen wie streng is, en wie nonchalant. ‘Mijn broer is erg bang om zelf besmet te worden en houdt zich strikt aan de regels. Hij wordt heel ongemakkelijk als mijn vader hem in de tuin komt bezoeken om zijn kleinzoon, mijn neefje, te zien. Mijn vader lapt alle regels aan zijn laars. Hij redeneert: ik ben niet ziek, ik ben niet besmet, dus die strenge regels gelden niet voor mij. Als we daar tegenin gaan, stuurt hij achteraf artikels door die zijn punt zogezegd staven.’

Ze noemt zichzelf ‘voorzichtig, niet perfect’. ‘Ik drink ook een glas met een vriendin in mijn tuin, op afstand. De regels zijn er om een besmetting te voorkomen, dus volg ik ze ook. Maar ik vind dat mijn ouders vooral op zichzelf gericht zijn, en niet op het algemeen belang en de lange termijn.’

Iedereen die in dit stuk getuigt, wil dat alleen onder een schuilnaam doen. Het geeft aan hoe gevoelig het onderwerp ligt: we zijn bang om te kwetsen, om verschillen te benoemen. Corona raakt ook aan de intieme details van ons leven, aan verborgen gevoelens en primaire angsten. Wel of geen mondmasker aan? Skyperitieven of toch stiekem samen drinken, op een bankje of in de tuin? En wat als het dan begint te regenen, of als het kouder wordt? Naar binnen of naar huis? Het leidt tot ongemakkelijke gesprekken en emotionele discussies.

De ongelijkheid zal toenemen, financieel maar ook sociaal. De kloof tussen wie gezond is en wie niet zal nog groter worden.
Damiaan Denys
Psychiater



Ook op de werkvloer kan corona een explosief onderwerp zijn. Politieagenten, trambestuurders, truckchauffeurs, postbodes en bankmedewerkers hebben eerder geweigerd aan het werk te gaan zonder beschermend materiaal. Bij Audi Vorst was er grote onvrede onder de arbeiders omdat bedienden thuis ‘mochten’ werken. In het filiaal van de supermarkt Makro in Machelen is het werk even spontaan neergelegd omdat de gevraagde anderhalve meter tussen medewerkers niet werd gerespecteerd.

Het kan de kiem zijn voor een sociaal conflict, waarschuwt Peggy De Prins, professor hr-management aan de Antwerp Management School. ‘Nu meer mensen weer aan het werk gaan, is het goed dat er ook aandacht komt voor sociale hygiëne. Sommige collega’s hebben door het thuiswerk verbondenheid gemist, anderen willen zich vooral veilig voelen. We keren allemaal terug naar een werkvloer in een wereld met andere regels. Erken de verschillen, maar blijf zoeken naar die verbondenheid.’

Ze raadt leidinggevenden aan alert te zijn. ‘Zeker in bedrijven met een vijandige sfeer of een traditie van sociale onrust kunnen kleine ergernissen uitgroeien tot een sociaal conflict. Bijvoorbeeld: waarom hebben de camionettes van de technici geen airco en de directiewagens wel? Als je als leidinggevende niet anticipeert, zal de vakbond het misschien doen. Dus ga dat gesprek niet uit de weg en betrek alle partijen.’ 

Groeiende ongelijkheid

Corona vergroot verschillen uit en legt zwaktes bloot, iets waar we zullen mee moeten leven. Zelfs in de meest optimistische scenario’s blijft het virus nog maanden onder ons. ‘Het probleem is dat we vandaag allemaal onder dezelfde regels vallen’, zegt psychiater Denys. ‘Terwijl de gezondheidsrisico’s voor de verschillende groepen sterk uiteenlopen. Hetzelfde beleid eenzijdig opleggen voor iedereen van 0 tot 90 jaar houdt medisch misschien steek, maar dat hou je geen anderhalf jaar vol. En zolang kan het nog duren. Er is nood aan een gedifferentieerde aanpak.’

De spanning dreigt op te lopen tussen groepen die de anti-coronaregels strikt volgen, en zij die nonchalanter zijn. ©Photo News


De Nationale Veiligheidsraad legde deze week een pleidooi naast zich neer om de lockdown voor kinderen jonger dan 12 jaar te lossen. Toch denkt Denys dat een beleid aangepast per risicogroep het draagvlak bij de verschillende groepen kan verhogen. ‘We leggen al expliciete beperkingen op aan bepaalde groepen voor alcohol, voor sigaretten en autorijden. Dus waarom niet voor corona?’

Onvermijdelijk loopt de spanning in de samenleving nog verder op, denkt hij. ‘De ongelijkheid zal toenemen, financieel maar ook sociaal. De kloof tussen wie gezond is en wie niet zal nog groter worden. Een tweede golf van besmettingen is haast onvermijdelijk, en tegelijk raken meer mensen de maatregelen beu.’

Om polarisatie te vermijden moeten we weer respect leren te krijgen voor elkaar, zegt hij. ‘Ons gedrag aanpassen voor een ander, dat zijn we in deze compleet geïndividualiseerde samenleving niet meer gewend. We hebben het nochtans duizenden jaren zo gedaan. Dat we dat nu opnieuw gaan doen, omdat het moet, is goed voor de mens. Ingewikkeld, maar gezond.’

Hetzelfde beleid eenzijdig opleggen voor iedereen houdt medisch misschien steek, maar dat hou je geen anderhalf jaar vol. En zolang kan het nog duren. Er is nood aan een gedifferentieerde aanpak.
Damiaan Denys
Psychiater

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud