analyse

‘PFOS-grond inkapselen klinkt goed, maar werkt niet’

Bouwheer Lantis wil vervuilde PFOS-grond gebruiken om er rotondes, bermen en dijken mee te bouwen op de Oosterweelsite. Maar is dat wel veilig? De Nederlanders vinden van niet.

Wie vanuit Antwerpen door de Kennedytunnel richting Gent rijdt, komt in de werf van de eeuw terecht. De gigantische Oosterweelwerken draaien op Linkeroever op volle toeren. De bouwheer Lantis moet aan de slag met liefst 860.000 kubieke meter vervuilde grond. Daarmee kan je bijna 350 olympische zwembaden vullen. Wat Lantis ermee wil doen, werd de jongste dagen duidelijk.

De meest verontreinigde aarde, met meer dan 70 microgram PFOS per kilo droge grond, krijgt een heel specifieke behandeling. Voor die 260.000 kubieke meter wordt alles in het werk gesteld om insijpeling van PFOS in de bodem te voorkomen.

Zo’n 130.000 kubieke meter gaat naar de terreinen van het chemiebedrijf 3M. Daar komt het op een 6 meter hoge veiligheidsberm terecht, tot sanering mogelijk is. Er komen bentonietmatten, een soort flexibele folie die al jaren op stortplaatsen en in wegenbouw wordt gebruikt. Boven op de berm komt een waterdichte HDPE-kunststof die wordt toegelast.

Een deel komt ook op de twee bouwwerken op de Oosterweeloever terecht. Op de zuidkant van de kluifrotonde aan Waaslandhaven-Oost is dat al het geval. Het gaat om 30.000 kubieke meter erg verontreinigde grond. Ook in de bermen ter hoogte van de monding van de nieuwe Scheldetunnel komt PFOS-houdende grond terecht. 100.000 kubieke meter. Daarbij worden dezelfde beschermingsprocedés gebruikt. Een bewortelingslaag moet ervoor zorgen dat de wortels van de planten niet in de vervuilde grond kunnen dringen.

De ervaring in Vlaanderen leert dat zelfs goed beheerde stortplaatsen op termijn gaan lekken.
Isabelle Larmuseau
Experte milieurecht

Het worden als het ware PFOS-worstenbroodjes op en onder de grond. Volgens Luc Hellemans, de CEO van Lantis, zitten we daarmee minstens honderd jaar goed. De afdeklaag zou even lang meegaan als de infrastructuur die er wordt gebouwd.

Maar niet iedereen is even enthousiast. ‘Het is verre van een ideaal scenario’, zegt Isabelle Larmuseau, experte milieurecht. ‘Honderd jaar klinkt lang, maar zo’n termijn heeft geen enkele waarde als je te maken hebt met een ‘forever chemical’ als PFOS. Hoe ga je vermijden dat het beschermingsmateriaal ooit wordt doorboord? De ervaring in Vlaanderen leert dat zelfs goed beheerde stortplaatsen op termijn gaan lekken. Wat dan te verwachten van deze ‘mini-stortplaatsjes’ die niet eens aan de strenge Europese eisen voor stortplaatsen moeten voldoen?’

Onbeschermde PFOS-dijken

Naast die erg vervuilde grond ligt ook nog eens 600.000 kubieke meter met een PFOS-vervuiling tussen 3 en 70 microgram per kilo. ‘Dat is dus grond die slechts matig verontreinigd is en waarvan duidelijk moet kunnen worden aangetoond dat er geen risico’s uitgaan van het gebruik in dit soort minder kwetsbare toepassingen’, zegt Jan De Vos, PFAS-expert bij de in bodemonderzoek gespecialiseerde milieugroep ABO.

Lantis is van plan die grond te gebruiken als ‘bouwkundig bodemgebruik’ op de Oosterweelwerf. Concreet betekent dit dat de verontreinigde grond een tweede leven krijgt in bermen en dijken rond de snelwegen in het projectgebied. Voor die grond is geen enkel beschermingsprocedé voorzien.

600.000
kubieke meter
600.000 m³ verontreinigde grond, met gehaltes aan PFOS tot 70 microgram, wordt gewoon zonder folie als ‘wegberm’ gebruikt.

‘Klopt. Die grond wordt niet afgedekt. Noch door een bentonietlaag, noch door een folie’, zegt Lantis-woordvoerder Annik Dirkx. Dat betekent dat 600.000 m³ verontreinigde grond, met gehaltes aan PFOS tot 70 microgram niet eens als ‘PFOS-worstenbroodje’, maar gewoon zonder folie als ‘wegberm’ wordt gebruikt.

In dat verhaal is de normering cruciaal. De 70 microgram is geen wettelijk vastgelegde norm. ‘De Vlaamse bodemregelgeving schuift de verantwoordelijkheid voor die beslissing door naar de bodemexperts die bij het dossier betrokken zijn’, zegt De Vos. ‘Zij moeten de grens bepalen van wat afgevoerd moet worden en wat eventueel nog hergebruikt kan worden op locatie.’ De grens van 70 microgram werd daarbij in het verleden al een paar keer gehanteerd, waardoor het de facto een ‘norm’ is geworden.

Onverbiddelijk

Bij onze noorderburen zou dit alles no-go zijn. Zodra de grond er met meer dan 3 microgram PFOS per kilo is vervuild, krijgt hij onverbiddelijk het label ‘niet-toepasbare grond’. PFOS mag er in geen geval in straatinfrastructuur terechtkomen, ook niet ingekapseld als een worstenbroodje.

‘Het idee om vervuilde PFAS-grond in te kapselen klinkt goed, maar werkt simpelweg niet in de praktijk. Het is amper te controleren’, zegt Hans Woldendorp, jurist bij het Nederlandse ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Hij spreekt op persoonlijke titel.

Uit ervaring met andere stoffen weten de Nederlanders dat beschermingsmaatregelen vaak niet werden geregistreerd. Waar welk goedje zat, en welke bodembeschermende voorzieningen werden genomen, het bleek niet vanzelfsprekend om te controleren. Laat staan om het ‘eeuwigdurend’ te onderhouden. ‘Zonder waterdichte registratie en een duidelijke verantwoordelijkheid voor de instandhouding van de bodembeschermende voorzieningen is de beoogde bodembescherming, die in theorie mogelijk is, onvoldoende gegarandeerd’, oordeelt Woldendorp. ‘Het risico is dus te groot.’

Bij onze noorderburen brak het PFAS-schandaal al uit in 2019, toen de omgeving rond de Chemours-fabriek in het Nederlandse Dordrecht ernstig vervuild bleek. In juni 2019 besliste de Nederlandse overheid het zekere voor het onzekere te nemen. Het uitgangspunt: zodra in de grond PFAS-concentraties konden worden gemeten, mocht de grond niet meer worden verplaatst. Hoewel uitzonderingen werden gehanteerd, kwamen veel werven stil te liggen. Tot woede van de bagger- en bouwbedrijven.

Vandaag ligt de norm in Nederland weer iets hoger, maar het voorzorgsprincipe blijft. ‘Zolang de gevolgen van een (potentieel) schadelijke stof voor mens en milieu nog niet bekend zijn, mogen geen onverantwoorde risico’s voor mens en milieu worden genomen’, klinkt het in hun ‘handelingskader’.

Naar het stort

Wat moeten de Nederlanders dan met hun vervuilde grond die te hoge concentraties PFAS bevat om nog ergens te kunnen worden gebruikt? Woldendorp: ‘Er zijn twee opties. Of hij wordt gesaneerd of hij moet naar een grote stortplaats.’

De voordelen van zo’n aanpak lijken legio. Je gooit het toxisch goedje in een stort, liefst zo ver mogelijk van bewoning. Zo weet je precies waar de vervuilde grond ligt en kan je hem gecontroleerd inkapselen en monitoren. Plus: de toekomstige generaties weten hem terug te vinden. Als het saneringswonder wordt gevonden, kunnen ze de grond simpelweg weer opgraven.

Waarom kan storten van verontreinigde grond dan niet in België? Het verhaal is genuanceerd. ‘De kosten en de milieu- impact van zo’n onderneming zijn mogelijk erg groot. En het mag ook niet tot gevolg hebben dat we geen infrastructurele werken meer kunnen uitvoeren’, zegt Hans Slenders, PFAS-specialist bij het advies- en ontwerpbureau Arcadis.

Colonnes van honderden vrachtwagens met vervuilde grond in de laadbak, op weg naar een speciaal aangelegde stortplaats. Dat klinkt ook niet duurzaam.
Hans Slenders
PFAS-specialist

‘Je moet vele tonnen grond uitgraven, vervoeren en op een aparte plaats leggen. Stel het je even voor: colonnes van honderden vrachtwagens met vervuilde grond in de laadbak, op weg naar een speciaal aangelegde stortplaats. Dat klinkt ook niet duurzaam. Het middel mag niet erger zijn dan de kwaal’, zegt Slenders. ‘Het idee om de grond te laten liggen is dan zo vreemd nog niet. Het moet op zijn minst zorgvuldig worden vergeleken met afvoer.’

In Nederland bestaat wel een ontsnappingsroute. In gebieden waar de norm structureel wordt overschreden, kan de lokale overheid eigenhandig beslissen een eigen beleid te voeren waarbij de strengste regels niet worden toegepast. Maar dat lijken eerder uitzonderingen die de regel bevestigen. Slenders: ‘Na de schandalen in 2019 is PFAS een heel gevoelig onderwerp in Nederland, vooral ook omdat tot voor kort de risicogrenzen telkens naar beneden werden bijgesteld. Het voorlopige beleid is nog niet in wetgeving gegoten. Dat staat nog te gebeuren als ook de laatste onderzoeken helemaal zijn afgerond.’

Oosterweel-bouwheer Lantis wilde niet reageren op de aanpak in Nederland. ‘Er is een opdrachthouder aangesteld. ‘Als wij extra zaken moeten doen, vernemen we dat graag via die weg. We gaan niet via de media discussiëren over maatregelen’, zegt woordvoerder Annik Dirkx.

Elk scenario in deze discussie heeft voor- en nadelen, die wellicht over een paar decennia pas echt duidelijk worden. Ook niet onbelangrijk: België en Nederland zijn voorlopers in bodemdossiers. In de meeste landen, ook in Europa, speelt deze discussie nog helemaal niet.

Kunnen we niet gewoon saneren?

In alle hetze over wat te doen met 350 olympische zwembaden vol verontreinigde grond, zouden we de voor de hand liggende optie nog vergeten. Kunnen we de grond niet gewoon reinigen, zoals toxicoloog Jan Tytgat in het interview hiernaast stelt? De meningen zijn verdeeld.

Ik kreeg de afgelopen week heel wat berichten van mensen die me voorhouden dat er wel degelijk saneringstechnieken bestaan’, zegt experte milieurecht Isabelle Larmuseau. ‘Als je PFOS-houdende grond verbrandt of wast, komt een deel van de PFOS in de lucht en in het oppervlaktewater terecht. Ik kan er alleen maar op wijzen dat de Europese milieuvergunningenregelgeving al 25 jaar bepaalt dat we geen verontreiniging mogen verschuiven van het ene milieucompartiment naar het andere.’

Ook andere experts bevestigen dat er op dit moment nog geen procedé bestaat dat op grote schaal inzetbaar is om tot herbruikbare kwaliteit te komen. In een ideale wereld kan vervuilde grond worden gereinigd met chemische of biologische processen die de vervuilende componenten afbreken. Maar dat is in het geval van PFAS, de verzameling hardnekkige chemische verbindingen waarvan PFOS deel uitmaakt, nog een toekomstdroom.

In Europa weten ze dat daar het schoentje knelt. In de schoot van de Europese Green Deal zal de Europese Commissie financiële steun verlenen voor onderzoek naar innovatieve saneringsmethoden voor PFAS-verontreiniging. Tot iemand het licht ziet en een wonderprocedé ontdekt, moet je de grond tijdelijk opslaan.

Toch past Indaver in Antwerpen al de verbrandingstechniek toe, waarbij de vervuilde grond tot 1.200 graden wordt verhit. Volgens het afvalverwerkingsbedrijf worden de PFAS-verbindingen zo ‘onomkeerbaar vernietigd’. Het bedrijf trekt ook PFAS-afval aan uit de ons omringende landen. Het PFAS-houdend slib uit de Chemours-fabriek uit Dordrecht komt ook naar Antwerpen, waardoor die emissies in onze lucht terechtkomen.

‘De Vlaamse emissienormen voor PFAS zijn nog ontoereikend’, zegt Larmuseau. ‘Als Vlaanderen in deze onvolmaakte regulerende context dan ook nog eens PFAS-stromen uit het buitenland verwerkt, lijkt het hek helemaal van de dam.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud