Advertentie

Slechts helft elektronisch afval krijgt nieuw leven

De grootste stortplaats ter wereld voor elektronisch afval bevindt zich in Ghana. De ondergrond is zwaar vervuild en de bevolking wordt er blootgesteld aan zware metalen. ©Kai Löffelbein

De helft van onze afgedankte elektronische spullen kent een schimmig bestaan, blijkt uit een audit van het Rekenhof. Vooral illegale export, vaak vanuit de haven van Antwerpen, baart zorgen. 'De handhaving is complex, versnipperd en ontoereikend.'

In een ideale wereld worden onze afgedankte gsm's, laptops, tv's en koelkasten zorgvuldig ingezameld, ontmanteld en hergebruikt. Uitgeleefde elektronica is een van de snelst groeiende afvalbergen ter wereld en zit bomvol zeldzame grondstoffen. Die ontginnen biedt gouden economische en ecologische kansen.

Toch wordt dat potentieel amper benut, blijkt uit een studie van het Rekenhof. Van alle afgedankte toestellen in België, jaarlijks zo'n 20 kilo per persoon, wordt grofweg de helft ingezameld. De andere helft kent een schimmig bestaan. Een kleine 10 procent zit bij schroothandelaars, nog eens 10 procent wordt geëxporteerd en een dikke 30 procent is simpelweg spoorloos.

Versnippering

In een zoektocht naar een verklaring ging het Rekenhof met een luizenkam door het Vlaamse beleid rond e-waste, of elektronisch en elektrisch afval. De conclusie is niet mals. 'Vlaanderen geeft beleidsmatig te weinig aandacht aan e-waste en verwerkt e-waste op een weinig performante wijze', klinkt het in een lijvige audit.

Het pijnpunt ligt vooral bij de versnippering van tal van diensten op verschillende bestuursniveau. Omdat zoveel diensten bevoegd zijn - de afvalstoffenmaatschappij OVAM, de Vlaamse dienst handhaving, de gerechtelijke politie, de centrale directie dienst leefmilieu en de douane - lijkt niemand de coördinatie op zich te nemen.

OVAM erkent het probleem. 'Iedereen doet inspanningen en op gezette tijdstippen is er overleg, maar de bevoegdheidsverdeling is wat ze is. Productnormering en douane zijn federale bevoegdheden, maar de handhaving van de aanvaardingsplicht en de controle op de export zijn Vlaamse bevoegdheden', zegt Jan Verheyen, de woordvoerder van OVAM.

De essentie

  • Van alle afgedankte elektronische toestellen in ons land wordt slechts de helft ingezameld.
  • Een nieuwe audit van het Rekenhof ziet de 'versnipperde, complexe en ontoereikende handhaving' als grootste pijnpunt.
  • Export van e-waste, vooral vanuit de haven van Antwerpen, baart zorgen. Export naar ontwikkelingslanden is illegaal, maar gebeurt toch. Een deel wordt onder het mom van 'tweedehands' verscheept.
  • Meer dan 30 procent van de e-waste is onvindbaar. Een deel ligt stof te vergaren in de kasten van de consument. 'We zitten op een goudberg', zegt Recupel, dat oproept tot 'urban mining'.

Het gevolg is dat de controle op de e-wastestromen mank loopt, waardoor het Vlaamse en Europese streefdoel om 65 procent van onze e-waste in te zamelen 'op korte termijn onhaalbaar' is.

Freeriders

Dat meer dan de helft van ons elektronisch afval onder de radar blijft, komt deels omdat bedrijven met veel elektronisch afval moeilijk de weg vinden naar erkende Recupel-recyclers.

Daarnaast zijn er freeriders op de markt, vooral buitenlandse onlinebedrijven zoals bol.com, Amazon en AliExpress. Die zijn in principe verplicht oude elektronica over te nemen - koop je een stofzuiger bij een elektrozaak dan mag je je oude achterlaten - maar weigeren dat in de praktijk.

Van de 'ongedocumenteerde' e-waste zit ook een kleine 10 procent bij schroothandelaars in België of in de buurlanden. Vermoed wordt dat de toxische stoffen daar niet adequaat verwerkt worden.

Illegale export

De stroom naar het buitenland, een kleine 10 procent van de afgedankte toestellen, is volgens het Rekenhof erg zorgwekkend. Een deel wordt geëxporteerd naar ontwikkelingslanden, wat illegaal is volgens internationale afspraken.

Die export gebeurt vaak naar Afrika. Afrikaanse landen beschikken amper over geschikte verwerkingsinstallaties. E-waste bevat nochtans gevaarlijke stoffen die het milieu vervuilen en schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid.

'Vooral West-Afrika is populair', zegt Kees Baldé, senior onderzoeker van de denktank United Nation University. Hij doet al jaren onderzoek naar de stromen afgedankte elektronica wereldwijd. Vaak worden goederen onder het mom van 'werkende tweedehands' geëxporteerd - wat illegaal is. 'Maar bij aankomst in West-Afrika blijkt dat een derde van de spullen het niet meer doet en dus puur afval is.' In 2017 toonde een Nigeriaanse studie aan dat Duitse, Britse en Belgische havens de belangrijkste kanalen waren voor e-waste naar Nigeria.

In Ghana, op de grootste stortplaats voor e-waste ter wereld, staat een 17-jarige jongen op het punt elektrische kabels te smelten op zoek naar koper. ©Getty Images

De gevolgen worden almaar zichtbaarder. Een stortplaats in een buitenwijk nabij de Ghanese hoofdstad Accra is het symbool geworden van de wereldwijde dumping van e-waste. Op de site, een van de grootste stortplaatsen voor e-waste ter wereld, verbranden kinderen pvc-kabels op zoek naar koper en mannen kloppen er afgedankte tv's in elkaar op zoek naar bruikbaar materiaal. De ondergrond is zwaar vervuild en de bevolking wordt er blootgesteld aan zware metalen.

Maar hoe komen onze oude tv's en laptops precies in de illegale export terecht? 'Handelaars met connecties in de ontvangende landen kopen het materiaal op via marktplaatsen zoals tweedehands.be of tikken het op de kop in grote steden', zegt Baldé. 'Maar evengoed zijn er grote criminele bendes en netwerken operationeel. Zijn zien afval als een lucratieve vorm van criminaliteit. De pakkans is erg klein.'

Het Rekenhof hekelt vooral de gebrekkige controles op die export, zeker in de haven van Antwerpen. Opnieuw is versnippering de schuldige, naast een gebrek aan personeel. 'Amper 1 à 2 procent van de totale afvalexport kan worden gecontroleerd', zegt het Rekenhof. Dat is extra problematisch omdat België heel wat internationale doorvoertrafiek kent.

In de haven van Antwerpen worden containers vaak al aan boord gezet voor de douane haar werk grondig heeft kunnen doen.

Pijnlijk detail: uit commerciële redenen worden containers vaak al aan boord gezet voordat de douane haar werk grondig heeft kunnen doen. Jaarlijks kunnen zo enkele tienduizenden containers niet meer fysiek gecontroleerd worden omdat ze al verscheept zijn. Alleen een documentcontrole is nog mogelijk. Als er aanwijzingen zijn, dan kan alleen het land van bestemming nog een fysieke controle uitvoeren.

Goudberg

Ten slotte is ook een fors deel van onze e-waste simpelweg spoorloos. Liefst 30 procent van onze afgedankte spullen is onvindbaar. Een deel daarvan ligt stof te vergaren in de kast bij de consument. 'Zeker 51 miljoen toestellen liggen ongebruikt in de Belgische huizen en garages’, zegt Stijn Ombelets, de woordvoerder van Recupel.

Het onbenut potentieel is groot, zeker in tijden van een wereldwijde rush op zeldzame mineralen en grondstoffen. 'We zitten op een goudberg', zegt Ombelets. Naar aanleiding van de internationale dag rond e-waste donderdag roept de organisatie daarom op 'kasten te legen en met urban mining te starten'. 'Uit een ton afgedankte mobieltjes haal je veel meer edelmetalen dan uit dezelfde hoeveelheid opgedolven ertsen', zegt Ombelets. 'Zo hoeven we niet aan de andere kant van de wereld ontginnen.'

Verschillende Vlaamse bedrijven specialiseren zich in de ontginning van grondstoffen uit oude elektronica, maar simpel is het proces allerminst. 'Als wij een batterij uit een smartphone willen halen, moeten we die zeven minuten op een oventje leggen voor we die handmatig kunnen verwijderen', klinkt het bij Mirec, een bedrijf uit Sint-Niklaas dat gespecialiseerd is in recyclage van elektrische en elektronische apparaten. 'Het is bijzonder tijdrovende handenarbeid.'

Uit 100.000 gsm's kan je 9 kilo zilver, 2 kilo goud, 250 gram palladium en 900 kilogram koper halen.
Umicore

De ontginning van grondstoffen als goud, zilver, palladium en koper is nog complexer. Umicore is de enige Belgische speler die zich daarin specialiseert. 'In een circulair model is het een prachtige grondstof', klinkt het bij Umicore. 'Uit 100.000 mobiele telefoons kan je zo'n 9 kilo zilver, 2 kilo goud, 250 gram palladium en 900 kilogram koper halen. En een typische eigenschap van metalen is dat je ze eindeloos kan recycleren. De kwaliteit daalt niet.'

Toch pikt de markt dat potentieel nog onvoldoende op, onder meer omdat gerecycleerde grondstoffen voorlopig duurder zijn dan primaire. 'Het zal pure noodzaak worden', klinkt het in de sector. 'Sommige grondstoffen zijn binnen vijf jaar al uitgeput.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud