analyse

Vlaanderen is één grote gevarenzone met PFOS-hotspots

In brandblusschuim werden sinds de jaren 70 volop PFAS-stoffen verwerkt. ©Jonas Roosens/ID

Het probleem met niet-afbreekbare stoffen is algemeen verspreid in Vlaanderen. In zowat de helft van de Vlaamse waterlopen troffen onderzoekers alarmerende PFOS-concentraties aan. En in Vlaanderen werden diverse hotspots voor niet-afbreekbare PFAS-stoffen ontdekt.

Dat chemicaliën van de PFAS-familie, en meer bepaald PFOS, wijdverspreid zijn in Vlaanderen wordt almaar duidelijker. Verschillende studies geven aan dat de voor de mens schadelijke stoffen niet alleen in en rond Zwijndrecht in hoge concentratie aanwezig zijn, maar dat er ook andere bronnen van contaminatie zijn.

Onderzoekers van de Universiteit Antwerpen monitoren in opdracht van de Vlaamse Milieu Maatschappij al jaren systematisch de aanwezigheid van schadelijke stoffen in zowel baars als paling, op meetpunten verspreid over heel Vlaanderen. Een recente vergelijkende studie toont aan dat de stof zeer breed aanwezig is in de Vlaamse waterwegen. ‘In 58 procent van de meetpunten overschreden de baarzen de norm van 9,1 microgram per kilogram vers gewicht’, legt onderzoekster Lies Teunen uit. ‘Voor paling was dat het geval in 44 procent van de meetpunten.’

Wat opvalt, is dat de PFOS-concentratie niet hoger ligt in de Schelde in de buurt van de hotspot in Zwijndrecht, waar het chemiebedrijf 3M jarenlang met vergunning afvalwater met PFOS loosde. ‘De hoogste concentratie vonden we in de Dender, ver weg van 3M’, zegt onderzoeker Lieven Bervoets. ‘Dat wijst op andere bronnen van vervuiling die nog niet in kaart zijn gebracht. Als het probleem enkel bij 3M zat, zouden we daar een piek zien.’

De hoogste concentratie PFOS vonden we in de Dender, ver weg van 3M. Dat wijst op andere bronnen van vervuiling die nog niet in kaart zijn gebracht.
Lieven Bervoets
Onderzoeker

Er zijn dus naar alle waarschijnlijkheid nog andere potentiële hotspots voor niet-afbreekbare PFAS-stoffen. Experts wijzen naar oefenplaatsen van brandweerkazernes, militaire terreinen en vliegvelden, waterzuiveringsinstallaties, stortplaatsen en industriële sites uit de textiel-, papier- en verfindustrie.

Brandblusschuim

In brandblusschuim werden sinds de jaren 70 volop PFAS-stoffen verwerkt omdat die bij extreem hoge temperaturen relatief stabiel blijven en een afsluitende filmlaag creëren. Telkens als dat goedje in grote volumes werd gebruikt om branden te blussen, zoals op vliegvelden, vlak bij raffinaderijen of waar bulkopslag van brandbare stoffen aanwezig is, kwamen de PFAS-stoffen direct in het milieu en in het grondwater terecht.

Elke brandweerkazerne heeft nog altijd een oefenkoer en ook in de elf opleidingscentra in Vlaanderen - onder meer in Emblem en Asse - wordt regelmatig gewerkt met blusschuim. Ook stortplaatsen voor industrieel afval zijn contaminatiebronnen omdat de kans op vervuiling van bodem en grondwater groter is naarmate er meer PFAS-houdende materialen zoals tapijten, meubels, kleding en impregneermiddelen worden gedumpt. Andere risicogebieden zijn waterzuiveringsinstallaties en afvalverbrandingsovens, omdat diverse afvalstromen er samenkomen.

Om die hotspots in kaart te brengen voerde de Vlaamse afvalstoffenmaatschappij OVAM in 2018 op tientallen plekken in Vlaanderen metingen uit. De resultaten waren verontrustend. In 66 procent van de gevallen bleek de dosis PFAS in de bodem groter dan 10 microgram per kilogram, wat tien keer de gezonde streefnorm is. Bij een kwart van de meetpunten lag de concentratie zelfs hoger dan 1.000 microgram.

De cosmetica-industrie gebruikt PFAS nog altijd. Het kan in zonnebrandcrème en bodylotion zitten om ze waterafstotend te maken.

Ook het grondwater bleek zwaar vervuild. Bij 71 procent van de meetpunten bedroeg de waarde meer dan honderd keer de grensnorm en in ruim 40 procent werd de normale grens duizend keer overschreden. Twee van de meetpunten van OVAM waren lokale of regionale vliegvelden die voor burgerluchtvaart werden gebruikt, en een betrof het terrein van een textielbedrijf dat kleding met een coatinglaag fabriceert.

In 2001 werd het gebruik van PFOS en verwante PFAS-stoffen in brandblusschuim stopgezet of afgebouwd. Maar wegens de lange levensduur van schuimconcentraten gaan experts ervan uit dat PFOS-houdend schuim ook na 2001 nog is gebruikt. Pas in 2011 werd het verboden met het Verdrag van Stockholm. Landen die dat verdrag niet naleven, zoals China, gebruiken en produceren nog altijd PFOS.

Bakpapier

Ook in de papierindustrie zijn PFAS-chemicaliën verwerkt. Amerikaans onderzoek toonde aan dat veel dergelijke stoffen aanwezig waren in papier van vóór 2010, en dat er vijf jaar later nog altijd - weliswaar lagere - waarden werden gemeten in bakpapier en papier om brood in te pakken.

De cosmetica-industrie gebruikt PFAS nog altijd. Het kan in zonnebrandcrème en bodylotion zitten om ze waterafstotend te maken. PFAS-stoffen zijn ook aanwezig in hydraulische vloeistoffen, insecticiden, schoonmaakmiddelen, smeermiddelen, verf en lak en in was voor vloeren, auto’s en snowboards. Ook anti-aanbakpannen met teflon kunnen PFAS bevatten.

Na het uitfaseren van diverse stoffen uit de PFAS-familie hebben de producenten alternatieven ontwikkeld. De bekendste zijn GenX (van DuPont/Chemours), Adona (3M) en het Chinese EEA. Maar experts bekijken ook die alternatieven met argusogen omdat ze moeilijk afbreekbaar zijn en zeer resistent.

Het Steunpunt Milieu en Gezondheid van de Vlaamse overheid screende 428 Vlaamse jongeren van 14 en 15 jaar op PFAS-stoffen. Bij 15,7 procent van hen overschreden de meetwaarden de gezondheidsnorm in de periode 2016 tot 2020. In de studie werden enkel de stoffen PFOS, PFOA, PFHXS en PFNA onderzocht, de vier PFAS-stoffen waarvan er indicaties zijn dat ze op lange termijn schadelijk zijn voor de gezondheid. Dat viertal wordt gelinkt aan onder andere een verstoring van de hormonenhuishouding en fertiliteit, een verhoogd risico op kanker en een verzwakking van het immuunsysteem op lange termijn. Over de meer dan 6.000 andere verbindingen uit de PFAS-familie bleek ‘nog weinig bekend’, aldus de onderzoekers.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud