reportage

Wat Parijs kan leren van Westkapelle

©Siska VAndecasteele

Wat kan Parijs leren van de Knokse deelgemeente Westkapelle? Veel. Dat je een verwoeste kerk niet in vijf jaar kunt heropbouwen bijvoorbeeld. Op bezoek bij de werf van de kerk die afbrandde op bijna identiek dezelfde manier als de Notre-Dame.

Het was net voor Pasen. De kerk stond in de steigers. De brand ontstond tijdens restauratiewerken. De vlammen sloegen al heel snel uit het dak. De spitse toren vatte vuur en viel loodrecht in het schip van de kerk. Het hele dakgebinte brandde af, maar de muren bleven staan.

De gelijkenissen tussen de brand in de Sint-Niklaaskerk van Westkapelle op 26 maart 2013 en die in de Notre-Damekathedraal van Parijs op 15 april in 2019 zijn treffend. Wie de foto’s van de twee rampen naast elkaar legt, kan niet om de parallellen heen: ze zijn bijna identiek, al is Westkapelle natuurlijk Parijs niet.

Toorn van God

‘Je zou denken dat het de toorn van god is’, glimlacht Philippe Depotter. Hij ontvangt ons aan de zij-ingang van de hekken die geplaatst zijn rond de Sint-Niklaaskerk in Westkapelle, op enkele kilometers van de zeedijk van Knokke.

We konden hier pas vier jaar na de brand echt beginnen te bouwen. De eerste fase voor de eigenlijke werken wordt enorm onderschat.
Philippe Depotter
architect

Het is bouwverlof, maar toch zijn drie arbeiders in de weer met vijf meter hoge stalen raamkozijnen die in de zijkant van de kerk geplaatst moeten worden. ‘Een delicaat werk, want het is niet evident die exact in de gotische vormen te plaatsen’, zegt Depotter.

Dat hier ook tijdens het bouwverlof gewerkt wordt, is welkom. In december moet de gerestaureerde kerk haar deuren openen. ‘Soms zijn hier 30 arbeiders tegelijk aan het werk’, zegt Thibault Florin. Beide architecten werken voor het Gentse bureau Bressers, dat de wedstrijd voor de restauratie en herbestemming van de kerk won.

©Siska VAndecasteele

Het bedrijf heeft meer dan honderd jaar ervaring op dat vlak en is onder meer ook verantwoordelijk voor de werken aan de Sint-Baafskathedraal in Gent. Het houdt daarbij ook toezicht op de restauratie van het Lam Gods.

We stappen tussen de stellingen door de kerk binnen. De architecten wijzen ons een van de tienduizenden bakstenen aan, die er ruw en verweerd uitzien. ‘De muren van de kerk stonden na de brand nog overeind, maar de bakstenen hadden enorm geleden’, legt Depotter uit.

‘Door de hoge temperaturen was de buitenste schil er ofwel afgevallen, ofwel losgekomen. Arbeiders moesten dus steen per steen inspecteren en beslissen of die hersteld dan wel vervangen moest worden.

Onrealistische timing

In zijn pogingen zich als een daadkrachtige leider te presenteren, beloofde Frans president Emmanuel Macron zijn landgenoten dat de Notre-Damekathedraal in vijf jaar heropgebouwd wordt. Geld wordt wellicht het probleem niet. Er is in Parijs al meer dan 800 miljoen euro opgehaald.

Depotter: ‘Daar kan je al iets mee aanvangen. De renovatiewerken hier kosten ongeveer 7 miljoen euro, voor een oppervlakte van 1.000 vierkante meter.’ De Notre-Dame beslaat 4.800 vierkante meter, al gaat de vergelijking natuurlijk niet helemaal op wegens de kunsthistorische waarde van de Parijse kathedraal.

©Siska VAndecasteele

Maar de timing vinden de restaurateurs van de Sint-Niklaaskerk niet echt realistisch. ‘We konden hier pas in 2017, vier jaar na de brand, echt beginnen te bouwen. De eerste fase voor de eigenlijke werken wordt enorm onderschat.’

In Westkapelle ging om te beginnen veel tijd naar de discussie over de aansprakelijkheid. Wie draait op voor de schade: de verzekering van de eigenaar, de architect of de aannemer?

Ook alle voorbereidende testen nemen veel tijd in beslag. Het gaat om kernboringen, labotesten van de voegsamenstellingen en precieze opmetingen van het gebouw. ‘Tegenwoordig gaat dat met 3D-scanners veel sneller’, zegt Florin. ‘Het volstaat op drie punten zo’n scanner een half uur te laten meten en nog een half uur later heb je een digitaal bestand dat tot op de millimeter nauwkeurig is. Op basis daarvan kan je de plannen opstellen.’

Tientallen vergaderingen

Wat Macron misschien nog het meest onderschat, is de tijd en energie die kruipen in het opstellen van een restauratievisie, plannen en lastenboeken. ‘Hier in Westkapelle hadden we tientallen vergaderingen nodig, waarbij vaak twintig mensen aan tafel zaten. Wat zal dat voor een symbolisch momument als de Notre-Dame niet zijn?’, vraagt Depotter zich af.

Zelfs vogels kunnen vertraging veroorzaken.
Thibault Florin
architect

Komt daarbij dat ook de bevolking inspraak wil. ‘Op onze informatievergaderingen hier in het zaaltje achter het café op het dorpsplein kwamen honderden mensen af. Het kerkbezoek neemt af, maar als je er iets wil aan veranderen, wil iedereen er zijn zegje over. Het lijkt soms alsof mensen die kerk wat als hun collectieve bezit zien’, zegt Depotter.

Florin geeft een concreet voorbeeld. ‘In ons ontwerp kwamen er twee uurwerken op de nieuwe klokkentoren. Maar op de infovergaderingen bleek dat de inwoners er net als vroeger weer vier wilden. Want al was de kerk al jaren afgebrand, de buurtbewoners hadden nog steeds de reflex om naar boven te kijken als ze wilden weten hoe laat het was. Dus komen er opnieuw vier uurwerken.’

Dak

Om te tonen voor welke moeilijke keuzes de Fransen staan, nemen de architecten ons mee naar de nok van het dak. We beklimmen drie verdiepingen van stellingen tot net onder het gebinte. Aan de ene kant zal de kerk dienstdoen als evenementenruimte. Daar is het dak herbouwd met een stalen constructie. Dat is veel flexibeler, minder arbeidsintensief en dus goedkoper.

Aan de kant waar de kerkfunctie behouden blijft, is het oorspronkelijke houten gebinte hersteld. ‘Dit gedeelte van het gebouw stamt uit de 14de-15de eeuw en wilden we dus zo origineel mogelijk reconstrueren.’

Maar ook als je enkel voor hout kiest, moet je moeilijke keuzes maken, blijkt in Westkapelle. De grote zichtbare dwarsbalken werden gereconstrueerd uit massieve eiken. Maar voor de overige houten spanten, die niet voor het publiek zichtbaar zijn, kozen de restaurateurs voor Amerikaans oregonhout, dat een pak goedkoper is.

Zullen de Parijzenaars ook zo’n compromis moeten sluiten? Nu al lijkt het duidelijk dat het aartsmoeilijk wordt genoeg eiken te vinden om het hele dakgebinte van de Notre-Dame te reconstrueren. Volgens de eerste berekeningen zijn daar 1.300 bomen van 150 tot 200 jaar voor nodig, met een diameter van 1,5 tot 2 meter. Daarvoor moet 21 hectare bos worden gekapt.

Komt daarbij dat ook het dakgebinte van de Notre-Dame uit verschillende periodes stamt. Depotter: ‘Telkens zal de discussie neerkomen op de vraag hoeveel zin het heeft iets exact te reconstrueren. Uit historisch oogpunt, uit esthetisch oogpunt en uit bouwkundig oogpunt. En dat antwoord is niet altijd eenduidig. Zeker niet als je bedenkt dat een restauratie nooit het oorspronkelijke ontwerp kan kopiëren, want je werkt sowieso met nieuw materiaal.’

Internationale architecten

Het architectenbureau Bressers won de wedstrijd voor de restauratie van de Sint-Niklaaskerk onder meer dankzij een gedurfde keuze voor een nieuwe torenspits met een staalconstructie die wordt bekleed met geperforeerd plaatmateriaal. Die refereert aan de afgebrande oude toren en verwijst tegelijk naar het lichtbaken dat deze toren vroeger was voor de schepen op de Noordzee.

Depotter sluit niet uit dat ook in Parijs hedendaagse elementen in het ontwerp opgenomen worden. ‘Ik vermoed dat grote internationale architecten als Jean Nouvel of Santiago Calatrava een rol zullen willen spelen bij de restauratie van zo’n iconisch gebouw. Ook wij zijn al aan het brainstormen om te zien of we deelnemen aan de wedstrijd die de Franse regering uitschrijft’, lacht Depotter.

Voor het zover is, zullen we nog even geduld moeten hebben. Meer dan vijf jaar in elk geval. Daar zijn beide architecten van overtuigd. Florin wijst naar de zwarte vogels die op de gerenoveerde dakrand van de warme lentezon lijken te genieten.

‘Dat zijn kauwen, die hier een kolonie hebben. We hebben het ontwerp van onze torenspits moeten aanpassen zodat ze niet tussen de openingen konden vliegen. Als zelfs vogels vertraging kunnen veroorzaken, besef je hoe complex zo’n restauratie is.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect