Advertentie
Advertentie
analyse

‘Waarom zijn er in dit land 6 overheden nodig om een verkeerslicht te regelen?'

Als directeur van het UZ Brussel stootte Marc Noppen tijdens de coronacrisis op de systeemfouten van ons model. In zijn boek ‘Gewoon anders’ maakt hij een diagnose van de Belgische ziekte. 'Onze traagheid heeft mensenlevens gekost.'

1. Ons land is nodeloos complex

Het is 6 maart 2020. In het UZ Brussel in Jette gaan de alarmbellen af als twee besmettingen met het mysterieuze coronavirus aan het licht komen. Welke procedure moeten ze volgen? Welke zijn de risico’s? Wat is de beste aanpak? En vooral: wie moeten ze bellen? De Brusselse gezondheidsinspectie beantwoordt de telefoon niet, de Vlaamse gezondheidsinspecteur stuurt hen terug naar zijn Brusselse collega’s.

‘Wie moesten we bellen: de Brusselse, de Vlaamse of de federale gezondheidsinspecteur?’

Zelfs Marc Noppen vindt het kafkaiaans. Als directeur van een met federaal geld
gefinancierd academisch ziekenhuis op Brussels grondgebied en met een Vlaamse voogdijminister, is hij nochtans wat gewend. Voor een bouwvergunning of de erkenning van buitenlandse artsendiploma’s moet hij zich telkens een weg banen door een institutioneel doolhof.

‘We hadden nog geluk dat de twee patiënten uit Brussel kwamen’, blikt hij terug. ‘Stel dat er een uit Brussel en een uit pakweg Vilvoorde of Aalst was, zoals vaak in onze patiëntenmix, dan hadden we naar twee inspecteurs moeten bellen om te vragen wat we moesten doen. En op dat moment was er geen contact tussen die twee: dus misschien had de ene gezegd dat we dit moesten doen, en de andere dat we iets anders moesten doen.’

De inspectiekwestie is een van de voorbeelden uit zijn boek ‘Gewoon anders. Een vurig pleidooi voor een ongewone gang van zaken’. Vanuit de frontlinie van de strijd tegen het coronavirus beschrijft Noppen hoe bureaucratie en een lasagne van bestuurslagen het land remmen.

Profiel

Marc Noppen (61) is sinds 2006 de topman van het UZ Brussel, dat als universitair ziekenhuis gelinkt is aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Voordien was Noppen een longarts, gespecialiseerd in astma. Hij komt geregeld in de media met kritiek op de aanpak van de coronacrisis en pleit al jaren voor fundamentele hervormingen in de gezondheidssector.

©saskia vanderstichele

Hij laakt het gebrek aan professionaliteit in ons bestuur. ‘De reden ligt net in het feit dat we zoveel administraties, agentschappen en kabinetten hebben. In een klein land met 11 miljoen inwoners kan je nu eenmaal geen duizenden experts of topmensen in een bepaald vakgebied hebben. En door zoveel bestuurslagen krijg je een verdunning van de kwaliteit. Dan kan het niet anders dat je bij bepaalde beslissingen op de grens van het menselijk kunnen stoot. Als je alles eerst opsplitst, moet je alles ook kunnen bemannen, hè.’

Noppen is ook hard voor het Vlaamse niveau. Hij geeft het voorbeeld van de Vlaamse administratie die een rondzendbrief stuurde om ziekenhuizen op te roepen samen te werken met woon-zorgcentra, terwijl dat in de praktijk al twee maanden gebeurde. ‘Ik constateer gewoon dat we op een andere schaal net dezelfde bureaucratische ingesteldheid, focus op regels en procedures hanteren. Misschien kan dat niet anders. Ik ben geen politicus, maar het viel me op dat we na vijftig jaar focus op autonomie in Vlaanderen in hetzelfde bedje ziek zijn.’

2. We hebben geen doel

‘Het is niet zozeer het virus dat ons parten speelde, maar wel de besluitvorming - of het gebrek daaraan’, schrijft Noppen in zijn boek. ‘We hebben negen ministers van Volksgezondheid. Ik zou eens van al die excellenties willen horen wat ze willen bereiken.’

‘Negen ministers van Volksgezondheid, maar wat willen ze?’

‘We hebben nog altijd geen plan’, zegt Noppen, ‘omdat we hier alles tegelijk willen behouden: de individuele vrijheid, de volksgezondheid en de economie. Maar je moet keuzes maken, zoals ze bijvoorbeeld in Zuidoost-Azië maar ook in Australië
en Nieuw-Zeeland hebben gedaan. En zoiets lukt pas als je een duidelijk doel zet aan de horizon.’

Hij verwijst naar het Verenigd Koninkrijk, waar de National Health Service (NHS) op dit moment een strategie voor de volgende vijf jaar uittekent. ‘De Britten gaan ervan uit dat het virus ons nog parten zal spelen zolang de hele wereld niet is gevaccineerd. Ze berekenen wat de nieuwe pieken kunnen zijn en welke capaciteit die innemen, en bouwen daarom onder meer vijf nieuwe vleugels van intensive care uit. Waarom maken wij geen plan? Hoe willen we leven met het virus? Hoeveel hospitalisaties, IC-bedden en doden vinden we aanvaardbaar? Zegt u het maar.’

‘Ik wil niet opnieuw de pretbederver zijn, maar er komen zeker nog lokale uitbraken, zoals we er een hebben gehad in een vleesverwerkend bedrijf,’ zegt Noppen. ‘Willen we de zieken dan opnieuw spreiden over alle ziekenhuizen, zoals nu? Of wijzen we ze toe aan referentieziekenhuizen, zodat je de andere ziekenhuizen niet belast? Of je zou kunnen denken aan een mobiel team dat je inzet vanuit het Militair Ziekenhuis in Neder-Over-Heembeek. Voor alle opties valt wellicht iets te zeggen, maar er moet wel een plan zijn. Want gouverner, c’est prévoir. Bedenk scenario’s, schrijf ze uit en beslis.’

3. We hebben geen strategie

In zijn boek citeert Noppen de antieke Chinese veldheer Sun Tzu: ‘Strategy without tactics is the slowest route to victory. Tactics without strategy is the noise before defeat.’

‘Naast de negen ministers van Volksgezondheid heb je verschillende interministeriële conferenties, ettelijke taskforces, een Risk Management Group, een Risk Assessment Group, administraties en een wetenschappelijk comité’, schrijft hij. ‘In plaats van echte beslissingen te nemen laat men in België liever allerlei commissies en adviesraden overleggen en het resultaat is altijd een compromis. Soms is dat de beste oplossing, maar even vaak ook niet.’

Noppen geeft het trage vaccinatietempo in het begin en de slechte communicatie als voorbeelden. ‘Elke keer ergerde ik me dood aan de 600.000 vaccins die nog in de diepvries lagen.’ Al geeft hij toe dat de vaccinatiecampagne nu wel op volle toeren draait. ‘Mijn boek is een tijdsdocument, geschreven op het moment dat we er midden in zaten. Het gaat nu wel vlot, maar dat mag ook wel voor een initiatief dat ons in Vlaanderen 200 miljoen euro kost. In Denemarken kan het een pak goedkoper, omdat ze daar via de huisartsen en polyklinieken werken. En vergeet ook de 100 miljoen euro niet die we betalen aan ons track-and-tracesysteem, dat nog altijd niet naar behoren werkt.’

‘Met de deltavariant dreigen we opnieuw een tactische fout te maken.’

Op dit moment dreigen we een nieuwe tactische fout te maken, zegt Noppen.
‘In het Verenigd Koninkrijk stijgt het aantal besmettingen met de Indiase of deltavariant weer exponentieel. Het is onvermijdelijk dat die variant hier ook dominant wordt. We zitten in een gevaarlijk tijdvenster van versoepelingen terwijl een groot deel van de bevolking nog geen twee keer ingeënt is. De tactiek zou simpel moeten zijn: verplicht iedereen die uit het Verenigd Koninkrijk komt tot een strikte quarantaine van tien dagen op hotel. We doen dat met mensen uit India en Zuid-Afrika ook.’

4. We werken niet samen

Voor de campus van het UZ Brussel liggen twee belangrijke kruispunten. Op een van die kruispunten, vlak bij de afrit van de ring, komen de gemeente Jette, de stad Brussel, de gemeente Wemmel, het Vlaams Gewest, de federale overheid en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest samen, staat te lezen in het boek. ‘Dat zijn dus zes overheden om vier verkeerslichten te beheren,’ zegt Noppen. ‘Maar er stond tot een uur file omdat die lichten verkeerd afgesteld waren. Naar wie moeten wij bellen om dat verkeerslicht te regelen? Voor we dat wisten, waren we al een maand verder. Iedereen stond hier vast omdat de overheden niet samen wilden werken.’

‘Er zitten 25 overheden in één vergaderzaal om een verkeersprobleem op te lossen.’

Bijkomend probleem voor het verkeer is dat een nieuwe tramlijn twee keer de rijweg dwarst. Noppen vroeg zich af waarom dat nodig was. ‘We hebben hier ambulances, mugs, een school in de buurt, verkeer in de spits. Waarom kruist die tram die weg?’, zegt hij geërgerd. ‘Ik heb toen elke betrokken partij uitgenodigd in onze grote vergaderzaal en de deur symbolisch op slot gedaan met de boodschap dat niemand naar buiten mocht voor er duidelijkheid kwam. Wie er allemaal zat? De Lijn, de MIVB, het Agentschap Wegen en Verkeer, de gemeente, de verschillende milieuadministraties van de gewesten, noem maar op. Zeker 25 man.’

Maar het probleem raakte niet opgelost. De reden? Noppen: ‘De grens tussen de gewesten loopt op het midden van die weg, en die tramlijn moest van die verschillende overheden per se in Brussel blijven. Voor beide gewesten was dat onbespreekbaar.’

Tijdens corona stootte Noppen op een nog manifester gebrek aan samenwerking. ‘Op een bepaald moment hadden we zo’n toevloed aan patiënten dat we afspraken maakten met enkele woon-zorgcentra in de buurt om patiënten bij hen onder te brengen die te goed waren om hier te blijven maar nog niet goed genoeg waren om naar huis te sturen.’

‘Toen kreeg ik van een ambtenaar van de administratie van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie te horen dat ik dat voor twee bicommunautaire woonzorgcentra niet mocht. Officieel mogen wij niet samenwerken met Brusselse woonzorgcentra die niet onder Vlaamse voogdij staan. Wat is de meerwaarde van zo’n order? Uiteindelijk hebben we met de burgemeester van Jette beslist toch door te zetten.’

5. We zijn te traag

In zijn boek beschrijft Noppen hoe hij tijdens de zomer van vorig jaar een
verpleger vroeg om foto’s te maken van de vollopende covidafdeling van het UZ Brussel om minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open VLD) en regeringscommissaris Pedro Facon toch te overtuigen om actie te nemen. Zo boos was hij omdat de tweede golf toen al in aantocht was maar de politici de exponentiële stijging niet wilden erkennen.

‘Ons gebrek aan snelheid heeft mensenlevens gekost.’

‘De politieke traagheid heeft letterlijk mensenlevens gekost’, zegt Noppen. ‘Regel één van elk rampenmanagement is: beslis. En als het later een foute beslissing blijkt, dan stop je en draai je ze om. Die sequens is veel efficiënter dan drie weken wachten omdat je er niet uit geraakt in een overleg.’

En toen premier Alexander De Croo (Open VLD) in februari wel snel reageerde door twee dagen voor het overlegcomité al aan te kondigen dat er geen versoepelingen zouden komen, noemde een krant dat usurpisme, herinnert Noppen zich. ‘Machtsmisbruik dus, omdat er eens iemand was die op tafel klopte. Terwijl het altijd zo had moeten gaan. Want elke dag dat je niet beslist, verlies je tijd, met als gevolg een rekening: een langere golf en mensenlevens.’

Vergeet Noppen niet dat politici ook met andere factoren rekening moeten houden, zoals het maatschappelijk draagvlak of de economie? ‘Een talmend beleid is volgens mij ook economisch gezien de slechtste keuze. Als je zo snel mogelijk versoepelt, beland je in een jojo-aanpak waar je naar een nieuwe lockdown evolueert.’

6. We durven de dingen niet bij naam te noemen

Op een bepaald moment viel het Noppen op dat op het patiëntenbord van de covidafdeling alleen namen van vreemde origine stonden. Navraag leerde dat op sommige momenten nagenoeg elke opgenomen patiënt allochtone roots had.

‘Ik vind dat we dat als publieke instelling ook moeten durven te zeggen. Het is geen beschuldiging, het is een vaststelling’, zegt Noppen. ‘We zijn aan die mensen ook gaan vragen waarom ze besmet waren geraakt. Cruciaal bleek de manier waarop ze hun informatie kregen: dat was niet via VRT, VTM, RTBF of RTL, dat was via Radio Shakamaka of whatsapp.’

‘Sommigen waren heel sceptisch over het bestaan van het virus. Anderen waren zelfs niet te kwader trouw: die wisten gewoon niet dat het bestond. Ik vond het onvoorstelbaar dat er mensen waren die na een jaar nog altijd niet van corona hadden gehoord. Toch was het zo.’

We moeten zo veel mogelijk mensen vaccineren, ook al is dat in het Chinees of in het Russisch.
Marc Noppen
Directeur van UZ Brussel

Waarom is dat probleem te weinig benoemd geweest? ‘Uit angst om te polariseren of te stigmatiseren misschien. Achter de schermen zijn ze wel in gang geschoten. In Brussel hebben mensen als de Brusselse ministers Alain Maron en Elke Van den Brandt en het hoofd van de gezondheidsinspectie Inge Neven allerlei kanalen geactiveerd om die mensen toch te bereiken, via onder meer straathoekwerkers, thuisverplegers en sociaal werkers.’

Hetzelfde probleem geldt nu trouwens voor de achterblijvende vaccinatiegraad
in Brussel, zegt Noppen. Daarom ergerde hij zich dood aan het protest van een N-VA-Kamerlid dat de vaccinatiebrief in de Brusselse Rand niet alleen in het Nederlands opgesteld was. ‘Wat is de prioriteit? Dat zo veel mogelijk mensen gevaccineerd raken, of dat ze een Nederlandstalige uitnodigingsbrief krijgen? Ik ben arts en voor mij is het duidelijk: zo veel mogelijk mensen vaccineren, ook al is dat in het Chinees of het Russisch.’

En wat is de remedie?

N oppen beperkt zich niet tot het stellen van de diagnose van patiënt België. Hij schetst ook vrij uitvoerig een toekomstplan voor ons land, vooral gebaseerd op zijn vakgebied, de gezondheidszorg. Na de Tweede Wereldoorlog sloten we een sociaal pact, schrijft hij. ‘Laat ons daarom corona beschouwen als een nieuwe oorlog, en die kans gebruiken om onze structuur te herschrijven.’

‘Als je de gezondheidszorg wil hervormen, raak je per definitie aan de structuur van het land’, vervolgt hij. ‘Als het over de financiering gaat, moet je in een land dat in wereldtermen maar een postzegel groot is naar de grootste schaal gaan: federaal. Maar als het gaat over hoe je die gezondheid bij de burger brengt, doe je dat best op de kleinst mogelijke schaal: in kleine zorgregio’s, die je voor een stuk al hebt afgebakend met de ziekenhuisnetwerken. Al denk ik dat die voor een ziekenhuis als het onze niet kloppen, omdat wij zowel in een Vlaams als een Brussels netwerk zouden moeten kunnen opereren.’

‘Met een nieuwe staatshervorming trek je ons land niet uit het moeras.’

Betekent dat dat hij de gewesten en de gemeenschappen wil overslaan? ‘Ik heb helemaal niets tegen het Vlaams, het Brussels of het Waals niveau, zolang het niet om een ideologische discussie gaat. Als nu blijkt dat de visies over een aantal zaken - zoals het voorschrijfgedrag van antibiotica - zo ver uit elkaar liggen, kan je bepaalde zaken zeker regionaal houden. Maar ik geloof niet dat een zevende staatshervorming, die ideologisch richting meer regionale bevoegdheden zal gaan, ons uit het moeras zal trekken, omdat die zes andere dat moeras gecreëerd hebben. Er zullen gewoon weer eens laagjes bijkomen.’

Een land is natuurlijk geen patiënt, en een dokter of een directeur van een
ziekenhuis is geen premier. Maakt Noppen zich niet onderhevig aan kritiek door een boek te schrijven dat ver buiten zijn bevoegdheid reikt? ‘Ik heb daar lang over
nagedacht. Moest ik wel een ‘Van Ranstje’ doen: mijn expertisedomein verlaten en een voorstel van politiek verhaal doen? Ik snap de kritiek. Maar ik heb me voor 90 procent tot de gezondheidszorg beperkt. En ik ben ook een burger van dit land. Als ik vind dat de toekomst van de zorg wordt gecompromitteerd door het per se willen nastreven van een bepaalde staatsvorm, dan moet ik dat kunnen zeggen. Als blijkt dat een meerderheid van dit land een andere mening is toegedaan, heb ik daar geen enkel probleem mee. Dat is democratie.’

En vindt die burger dat patiënt België nog te redden valt? Noppen knikt overtuigd. ‘Ja! We mogen zeker niet in doemdenken vervallen. Het is niet dat we in Zuid-Soedan of in Jemen zitten. We leven hier ongelooflijk goed, ondanks alle ellende waarin we verzwelgen als je Twitter moet geloven. Objectief gaat het heel goed met ons land. Het ligt niet op sterven na dood op de intensive care. Maar om ons op langere termijn in leven te houden zijn wel wat preventieve en curatieve ingrepen nodig.’

Mogen we uit het boek afleiden dat Noppen ooit zelf de politiek in wil? ‘Mensen zeggen me inderdaad soms: ‘Doe het dan zelf.’ Maar ik heb het politieke gen niet. Politiek is een aparte stiel, en het is denk ik niet de mijne. Ik zou het heel
moeilijk hebben met partijtucht, om maar iets te zeggen. Je moet de regels van het spel volgen, daar zou ik het lastig mee hebben. De wereld is te complex om het juiste antwoord op alles bij één partij te vinden.’

‘Gewoon anders’ is uitgegeven bij Borgerhoff & Lamberigts, telt 180 pagina’s en kost 22,99 euro.

De opbrengst van het boek gaat integraal naar de UZ Brussel Foundation, ter ondersteuning van de medewerkers, de patiënten, en innovatief klinisch wetenschappelijk onderzoek.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud