Afgeluisterd? Misschien komt u het nooit te weten

©Saskia Vanderstichele

Duizenden telefoons laat het gerecht elk jaar afluisteren. Maar hoe gebeurt dat? Is het systeem waterdicht? En zijn er sporen? Wat een onderzoeksrechter ontdekte, is niet geruststellend.

Jaar na jaar worden in ons land meer telefoongesprekken afgeluisterd. Dat blijkt uit cijfers van de NTSU-CTIF, de Central Technical Interception Facility. Dat is de dienst bij de federale politie die alle telefoontaps regelt.

De dienst doet dat zowel voor de taps van het gerecht als die van de inlichtingendiensten. Als er in 2014 nog sprake was van 5.707 telefoontaps, waren dat er in 2016 al 7.109. Een stijging met bijna 25 procent. Steeds meer mensen zijn het doelwit van telefoontaps en andere observaties van telefooncommunicatie. In 2014 ging het om 5.360 mensen, in 2016 al om 6.295 personen.

7.109
In 2016 gebeurden in ons land 7.109 telefoontaps. Voor 2017 zijn er nog geen cijfers.

Hoe waterdicht zijn die telefoontaps? Bij het gerecht gebeuren ze telkens onder toezicht van een onderzoeksrechter. De Staatsveiligheid heeft de toestemming nodig van een driekoppige commissie van magistraten.

Strafonderzoeken

Maar daarnaast is er ook een complexe, technische werkelijkheid met systemen bij de politie en de telecomoperatoren om de duizenden telefoontaps mogelijk maken. Hoe gebeurt dat? Kan ermee geknoeid worden? Kunnen ook ongemerkt gesprekken worden afgeluisterd? En valt achteraf nog te controleren of u ooit bent afgeluisterd?

Bij Telenet was geen enkele back-up meer te vinden van de vroegere telefoontaps, ook niet op de oudste back-uptape die letterlijk ‘ergens in een doos in kast’ lag.

Ironisch genoeg heeft een Brusselse onderzoeksrechter nu zelf een onderzoek gevoerd naar hoe de telefoontaps, die hij ook zelf laat uitvoeren in strafonderzoeken, technisch verlopen in ons land. Dat gebeurde na een klacht in februari vorig jaar van parketmagistraat Peter Van Calster en belastingdirecteur Karel Anthonissen van de Bijzondere Belastinginspectie (BBI).

Zij wilden weten of ze in welbepaalde periodes tussen maart 2012 en juli 2016 zijn afgeluisterd. Van Calster kreeg daarover naar eigen zeggen tips van verschillende bronnen. Om dat te checken moest de Brusselse onderzoeksrechter niet alleen verhoren afnemen, hij moest zelfs huiszoekingen laten uitvoeren in de hoofdkantoren van Telenet en Proximus.

Ruwe data op dvd

Is persoon X in periode Y afgeluisterd? U zou verwachten dat het volstaat dat even op te vragen bij de politiedienst NTSU-CTIF die de taps regelt om daarover meteen uitsluitsel te krijgen. Maar dat bleek toch niet zo vanzelfsprekend. De dienst kan die alleen met 100 procent zekerheid opzoeken voor telefoontaps die nog lopen. Zodra de tap is stopgezet, worden de betrokken speurders afgekoppeld. Al een maand later zal de NTSU-CTIF alle gegevens automatisch archiveren op een dvd.

Wie regelt de taps?

Die centrale dienst NTSU-CTIF krijgt alle aanvragen voor telefoontaps binnen en stuurt ook alle vragen door naar de telecomoperatoren. Zodra alle formaliteiten in orde zijn, zal die operator de tap technisch opstarten en de afgetapte gegevens weer doorsturen naar de NTSU-CTIF.

Die politiedienst bestaat al sinds 2002. Tot twee jaar geleden was het wel nog mogelijk dat een onderzoeksrechter rechtstreeks een tap aanvroeg bij een telecomoperator. Maar dan nog was de NTSU-CTIF daar telkens bij betrokken. Want de afgeluisterde gesprekken worden via één beveiligd systeem doorgestuurd en dat is alleen verbonden met de centrale ‘tapkamer’ van diezelfde politiedienst NTSU-CTIF.

Alleen op die dvd belanden alle ruwe data: de afgeluisterde telefoongesprekken en de gegevens over die communicaties. Bij de NTSU-CTIF worden die data na het overschrijven op de dvd onherroepelijk gewist uit het systeem.

‘Als we opzoekingen moeten doen voor dossiers uit de periode 2012-2016 kan dat alleen voor die dossiers die nog lopende zijn en dus niet gearchiveerd zijn’, liet de politiedienst weten aan de onderzoeksrechter. Begin deze maand stond justitie trouwens nog te kijk toen in Brussel een drugsbende vrijuit ging omdat de rechtbank zo’n unieke dvd met de telefoontaps niet kon afspelen.

Huiszoekingsbevel

Ook op de vraag of het mogelijk is dat mensen bij een telecomoperator op eigen houtje gesprekken afluisteren, buiten het systeem van de politie om, moest de NTSU-CTIF het antwoord schuldig blijven.

De Brusselse onderzoeksrechter trok dan maar naar de telecomoperatoren. Telenet en Proximus kregen op 13 december vorig jaar in hun hoofdkantoren in Mechelen en Brussel speurders over de vloer met een huiszoekingsbevel. In de telecomwet staat immers dat de operatoren een logboek moeten bijhouden van alle bevragingen door het gerecht.

Maar bij Telenet konden ze niet meer nagaan welke telefoonnummers vroeger waren afgetapt. Daar gingen ze ervan uit dat de politiedienst NTSU-CTIF alles bijhield.

Vragen van de tapkamer van de politie werden bij Telenet tot midden vorig jaar nog gewoon manueel in een Microsoft Access-databank opgeslagen. Die databank stond gewoon op een harde schijf. De afgeluisterde telefoonnummers stonden daar niet bij. Voor elke tap werd alleen een dossiernummer bijgehouden, samen met het tijdstip van de tap en welk gerechtelijk arrondissement die nodig had.

Factureren aan justitie

Dat rudimentaire systeem om de telefoontaps te beheren was vooral bedoeld om de taps te kunnen factureren aan justitie. Pas sinds juli vorig jaar is Telenet overgeschakeld op een performanter systeem, genaamd Tracy. Van de vroegere telefoontaps bestaan geen sporen meer.

Er zijn achterpoortjes om telefoongesprekken af te luisteren zonder sporen na te laten. De telecomoperatoren luisteren gesprekken via ‘voice over ip’ zelf af om de kwaliteit te controleren.

Ook de communicatie met de centrale politiedienst NTSU-CTIF verliep bij Telenet tot voor kort nog eenvoudig via een gemeenschappelijke mailbox.

Telenet gaf de speurders nog meer verrassende antwoorden over de manier waarop de telefoontaps verlopen. Dat gebeurt via een in de ‘switches’ ingebouwde functie voor ‘lawful interception’, wettelijke onderschepping. Die laat toe dat een parallelle oproep wordt afgeleid naar de tapkamer van de politie. Maar ook in dat systeem is alleen info te vinden over de lopende taps.

Turkije of VS

Om na te gaan of er toch nog ergens in een of andere back-up een spoor te vinden was van de oude telefoontaps moest Telenet navraag doen bij Nortel (nu Genband, Ribbon), de leverancier van zijn systeem om vaste nummers af te tappen. Maar de emergency support-helpdesk van die leverancier bleek in Turkije of de VS te zitten. Niet echt wenselijk om die even te contacteren voor zo’n gevoelige kwestie.

Daarom is een manager van de leverancier opgetrommeld, maar die kon Telenet evenmin helpen. Geen enkele back-up bleek nog te vinden, zelfs niet op de oudere back-uptapes die bij Telenet letterlijk ‘nog ergens in een doos in een kast’ lagen.

Paswoord

Rest nog de vraag of iemand uw telefoongesprekken ook buiten het systeem van de politie kan afluisteren? Dat is niet evident, maar technisch wel mogelijk, is gebleken.

U kan een parallelle oproep laten lopen naar een ander toestel dan de tapkamer van de politie. Dat doen ze bijvoorbeeld bij Telenet soms zelf om te testen of de taps nog goed werken. Zowel de leverancier als alle gemachtigden bij de telecomoperator - een 15-tal mensen - zijn daartoe in staat. Ook ex-werknemers en ex-consultants die er ooit werkten, zouden dat nog kunnen, luidde het. Want het gemeenschappelijke paswoord dat daarvoor nodig is, wordt wel veranderd, maar telkens naar… hetzelfde paswoord, kreeg de onderzoeksrechter te horen.

De emergency support-helpdesk van die leverancier bleek in Turkije of de VS te zitten. Niet echt wenselijk om die even te contacteren voor zo’n gevoelige kwestie.

En zou zo’n illegale telefoontap dan nog een spoor nalaten? Ook niet. Na enkele dagen zijn alle sporen gewist uit de systemen.

Voor het aftappen van mobiele gsm-nummers gebruikt Telenet al zeven jaar een ander systeem: Thales. Dat is ontwikkeld door Nokia. Op vraag van de onderzoeksrechter stuurde Telenet dus ook naar Nokia de vraag of die taps nog sporen nalaten. Maar dat bleek evenmin het geval. Dat systeem is zelfs geconfigureerd om maximaal één maand terug in de tijd nog opzoekingen te doen. Oudere taps op gsm’s laten geen spoor na.

Illegale praktijken

Bij Proximus zijn gelukkig wel nog sporen te vinden van vroegere telefoontaps, vernam de onderzoeksrechter. Al is het systeem er pas medio 2015 gecentraliseerd en moet voor de oudere taps dieper gezocht worden in een achterliggende databank van Oracle. Maar de Proximus-experts sluiten uit dat sporen van telefoontaps kunnen worden uitgewist. Geruststellend.

Maar kan men ook buiten het Stargate gedoopte systeem dat Proximus gebruikt telefoongesprekken aftappen? Toch wel, verklaarden de experts van Proximus. Als u met iemand belt, zijn er verschillende punten in het communicatieproces waar de telecomoperator geen vat op heeft. Zoals uw laptop of uw wifinetwerk dat u ook kan gebruiken om te bellen.

Er bestaat speciale malware die kan worden geplaatst op uw eindapparatuur als beller, zoals uw bbox-toestel of uw gsm- of telefoontoestel. Er zijn ook taps mogelijk op het ‘koperpaar’ waarlangs het gesprek loopt. Ook het basisstation van uw draadloze telefoontoestel kan binnen een perimeter van 100 meter worden afgetapt. Al die illegale praktijken laten geen spoor na.

Achterpoortjes

En er zijn nog meer achterpoortjes. Met de evolutie naar ‘voice over ip’ worden alle spraaksignalen digitaal verstuurd. Dat is zeker niet waterdicht. Zelfs de telecomoperatoren luisteren sommige gesprekken af om de kwaliteit te controleren van de communicatie via die digitale weg.

De slotsom van het onderzoek van de Brusselse onderzoeksrechter is dat er geen bewijzen gevonden zijn dat belastingdirecteur Anthonissen of parketmagistraat Van Calster, die na een schorsing terug aan de slag is, zijn afgeluisterd. Maar minder geruststellend, na alle verhoren en huiszoekingen, is dat de speurders ook zwart op wit besluiten dat er verschillende manieren zijn om een telefoontap uit te voeren zonder een spoor na te laten.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud