nieuwsanalyse

Blauwdruk om het land te reanimeren

©Photo News

De informateurs Johan Vande Lanotte en Didier Reynders leggen maandag hun preformatienota, zeg maar hun onderhandelingsplan voor de vorming van een nieuwe federale regering, voor aan koning Filip. De Tijd ging op zoek naar wat in zo’n nota zou moeten staan.

Iets meer dan twee maanden na de verkiezingen van 26 mei is een federale regering allesbehalve in zicht. De informateurs Johan Vande Lanotte (sp.a) en Reynders (MR) blijven proberen de verschillende partijen bijeen te brengen en lichten maandag koning Filip in over hun werkzaamheden.

Ze hebben de voorbije weken gewerkt aan een preformatienota, waarin ze de contouren oplijsten van wat de komende legislatuur moet gebeuren. De nota steunt op gesprekken met alle partijen en tal van experts. Ze is de basis voor de onderhandelingen.

De nota, die Vande Lanotte grotendeels schreef op Jamaica waar hij voor een universitaire opdracht verbleef, is vooralsnog een goed bewaard geheim. Toch zijn er geen honderd manieren om de vele problemen waarvoor ons land staat op te lossen. Met de hulp van enkele experts deed De Tijd zelf een poging om tot een preformatienota te komen.

1 Begroting

Het begrotingstekort is dit jaar opgelopen tot bijna 7 miljard euro, of 1,5 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Voor volgend jaar is sprake van een tekort van minstens 10 miljard euro. Door de vergrijzing gaan almaar meer mensen met pensioen, wat zich vertaalt in hogere uitgaven voor de pensioenen en de gezondheidszorg.

Iedereen die met zijn voeten in de klei staat, wordt geconfronteerd met de onwerkbaarheid van de huidige bevoegdheidsverdeling

Om naar een begrotingsevenwicht te evolueren moet de volgende regering zoals een goede huisvader eerst naar zichzelf kijken. De overheid draaiende houden - de kostprijs van de administratie - slorpt in ons land 7,2 procent van het bbp op, blijkt uit cijfers van de Europese statistische dienst Eurostat. Daarmee is ze na de Italiaanse, Finse, Hongaarse en Cypriotische overheid de duurste van Europa.

Zo’n hervorming lukt niet door de kaasschaaf toe te passen en op alle departementen een paar procenten weg te snijden. Frank Van Massenhove, de ex-topman van de federale overheidsdienst Sociale Zekerheid, maakte bij zijn afscheid duidelijk dat er grote efficiëntiewinsten zijn te boeken, maar dat lukt enkel als de overheid anders gaat werken. ‘Het moet met minder mensen, maar dat kan enkel als je de regels vereenvoudigt’, stelde Van Massenhove. Ambtenaren moeten heel wat overbodige procedures en regels volgen, die het werk allesbehalve efficiënt maken.

Van elke uitgave moet worden nagegaan of ze echt nodig is. Op elk bevoegdheidsniveau moet worden nagegaan wat efficiënt is en wat niet. Elke euro omdraaien zal evenwel niet volstaan om de begroting in evenwicht te krijgen. Naast besparingen zijn ook extra inkomsten nodig.

Daarbij gaat het niet meteen om meer belastingen, maar wel om meer belastinginkomsten. ‘Die kun je krijgen door meer mensen aan een job te helpen’, zegt arbeidsmarktexpert Stijn Baert (UGent). ‘Als in ons land evenveel mensen als in Nederland zouden werken, smelt ons begrotingstekort als sneeuw voor de zon.’

2 Arbeidsmarkt

In België is luidens data van de denktank OESO nog geen 70 procent van de mensen tussen 20 en 64 jaar aan de slag. Bij onze noorderburen is dat 80 procent.

Wel zijn er in ons land grote regionale verschillen. In Vlaanderen zit de werkzaamheidsgraad rond 75 procent, in Brussel en Wallonië net boven 60 procent. ‘De voorbije legislatuur zijn met de taxshift enkel de indexsprong vooral inspanningen geleverd om banen te creëren. Nu komt het erop aan de mensen ook effectief aan het werk te zetten’, zegt Baert. Het aantal werklozen is dan wel tot een dieptepunt gezakt, het aantal langdurig zieken en mensen die van een leefloon leven is tot een recordhoogte gestegen.

©Jacques Moeraert

Econoom Ive Marx (UA) pleit voor meer maatregelen om te vermijden dat mensen in de arbeidsongeschiktheid belanden. ‘Bedrijven moeten worden geresponsabiliseerd, zodat ze meer inspanningen doen om te vermijden dat mensen ziek worden’, zegt hij.

In Nederland moet een werkgever twee jaar lang het loon van een zieke uitbetalen, terwijl dat in België maximaal een maand is. Nederlandse bedrijven worden zo aangespoord aan preventie te doen en moeten inspanningen doen om zieken weer aan het werk te krijgen.

Baert stelt voor werknemers meer te prikkelen om aan het werk te gaan. Hij pleit ervoor de werkloosheidsuitkeringen sneller te laten dalen in de tijd, zoals de regering-Michel wou doen met de nooit uitgevoerde arbeidsdeal. Ook langdurig zieken die volgens artsen nog kunnen werken maar onvoldoende meewerken bij hun terugkeer moeten van hem worden gesanctioneerd.

Marx vindt ten slotte dat werken lonender moet worden. ‘Vooral bij de laagste lonen is het verschil tussen een uitkering en het loon nog altijd veel te klein.’ Hij ijvert voor een nieuwe belastingverlaging, maar dan gericht op de laagste lonen. Uit onderzoek blijkt dat zo’n selectieve lastenknip veel meer impact op de tewerkstelling heeft dan een algemene lastendaling.

3 Armoedebestrijding

De hervorming van de arbeidsmarkt is gekoppeld aan de strijd tegen de armoede. Hoewel België een van de meest welvlwarende landen ter wereld is, loopt een op de vijf Belgen het risico op armoede of sociale uitsluiting. Daarmee doen we het veel slechter dan Frankrijk en Nederland. Opnieuw is het probleem groter in Wallonië en Brussel dan in Vlaanderen.

Nog al te vaak is het in ons land alles of niets: ofwel werk, ofwel een uitkering. Nederland leert dat je daar slimmer mee moet omgaan
Ive Marx
Universiteit Antwerpen

‘Armoede is in veel gevallen een probleem van mensen die niet aan het werk zijn. Vaak worden hogere uitkeringen als oplossing naar voren geschoven, maar daarmee alleen redden we het niet’, zegt Marx. Hij bepleit een mix aan maatregelen, die er allemaal op gericht zijn mensen in de armoede aan werk te helpen. Dat is niet evident, want het gaat vaak over laagopgeleiden voor wie in ons land weinig jobs beschikbaar zijn.

Marx stelt voor een flexibilisering van de arbeidsmarkt door te voeren, waarbij mensen een uitkering kunnen combineren met deeltijds werk.

‘Nog al te vaak is het in ons land alles of niets: ofwel werk, ofwel een uitkering. Nederland leert dat je daar slimmer mee moet omgaan.’ Meer flexibele statuten en goedkopere arbeid, waarbij het collectieve loonoverleg wat minder strak wordt gemaakt, leiden er ook toe dat werkgevers sneller aanwerven. Eens mensen aan het werk zijn, is het gemakkelijker hen door te laten stromen naar een beter betaalde job.

4 Pensioenen

De pensioenhervormingen liggen in het verlengde van de arbeidsmarktmaatregelen. De regering-Michel leverde inspanningen om mensen langer aan het werk te houden en ze verhoogde de wettelijke pensioenleeftijd, maar er is meer nodig. In vergelijking met de meeste andere Europeanen stoppen de Belgen nog altijd vroeger met werken.

Baert pleit ervoor voor eens en voor altijd korte metten te maken met stelsels om vroeger uit de arbeidsmarkt te treden, zoals het brugpensioen. Ook de drempels die oudere werknemers belemmeren om langer aan de slag te blijven, zoals de anciënniteitsverloning, moeten van hem op de schop.

De arbeidseconoom vindt ook dat de discussie over een beperkte lijst met zware beroepen eindelijk moet worden afgerond. ‘Als echt is bewezen dat een baan tot een lagere levensverwachting leidt, moeten de mensen die zo’n job beoefenen vroeger kunnen stoppen. Maar dan ook enkel die mensen.’

5 Klimaat en energie

De klimaatomslag is een andere belangrijke werf voor de volgende federale regering. Tegelijk moet werk worden gemaakt van de kernuitstap, die gepland is tegen 2025. Een plan om daar te geraken is er nog altijd niet. Er is zelfs nog altijd discussie over de vraag of die kernuitstap al dan niet moet worden uitgesteld.

Daarnaast pleiten tal van wetenschappers al jaren voor een echt klimaatplan om naar een CO2-neutrale samenleving te gaan en de opwarming van de planeet af te remmen.

Er is niet één oplossing. Die zal van veel maatregelen moeten komen. Het komt erop aan de overstap te maken van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energieproductie, want de energieopwekking is met inbegrip van de verwarming nog altijd de grootste CO2-uitstoter van het land.

Het wagenpark moet worden vergroend en het openbaar vervoer moet worden verbeterd. De huizen en de industrie moeten versneld energie-efficiënter worden gemaakt. Ook onze landbouw moet worden herdacht.

Dat is misschien wel de moeilijkste opdracht waar de politiek de komende jaren voor staat, want de omslag zal geld kosten en die centen heeft de staat door het grote begrotingstekort en de hoge staatsschuld nauwelijks. Bovendien zit het energiebeleid hopeloos verspreid tussen Europa, de federale overheid en de deelstaten, wat kordate actie bemoeilijkt.

6 Staatshervorming

Of het nu over het klimaat, het arbeidsmarktbeleid of de gezondheidszorg gaat, iedereen die met zijn voeten in de klei staat, wordt geconfronteerd met de onwerkbaarheid van de huidige bevoegdheidsverdeling en beseft dat een nieuwe staatshervorming nodig is.

Over het arbeidsmarktbeleid, waarbij de bevoegdheden hopeloos versnipperd zitten tussen de Vlaamse en de federale overheid, verklaarde Fons Leroy, de voormalige topman van de arbeidsbemiddelingsdienst VDAB, dat een nieuwe staatshervorming nodig is. Zo is Vlaanderen bevoegd voor het activeren van werklozen, maar mag het niet bepalen welke baan een werkzoekende al dan niet mag weigeren.

In de gezondheidszorg is de versnippering van de bevoegdheden nog extremer. Zorgnet-Icuro, de koepelorganisatie van de ziekenhuizen en rusthuizen, klaagde al meermaals aan dat de situatie onwerkbaar is geworden. Zo is het volstrekt onlogisch dat de regio’s moeten inzetten op preventie, maar dat de winst daarvan voor de federale sociale zekerheid is. Voor de psychiatrische zorg hangt het dan weer af van het type patiënt of de Vlaamse of de federale overheid bevoegd is.

Federaal minister van Sociale Zaken Maggie De Block (Open VLD) gaf al met zoveel woorden toe dat de situatie onwerkbaar is geworden. ‘We moeten een zo goed mogelijke kwaliteit garanderen. En dan kunnen we het best zo veel mogelijk op één niveau brengen’, stelde ze. Er kan worden gediscussieerd over de vraag of dat de regio’s of het federale niveau moeten zijn. Maar een beslissing is nodig.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud