interview

‘De coronagolf was gigantisch, maar op beleidsvlak beweegt niets’

Ive Marx: ‘Met laagbetaalde en flexibele banen creëer je werk voor wie nu uit de boot valt.’ ©Karoly Effenberger

‘In Nederland heeft de coronacrisis politieke veranderingen in gang gezet, in ons land is de tsunami stukgeslagen op het basalt van ons gestolde land’, zegt de econoom Ive Marx. Hij pleit voor een flexibelere arbeidsmarkt en het omgooien van het armoedebeleid.

Door de coronacrisis hebben we niet geheel onbegrijpelijk de ogen gesloten voor alle structurele problemen waarmee België wordt geconfronteerd. Kinderen kunnen hopen dat de spoken zijn verdwenen als ze hun ogen weer openen, als samenleving weten we beter.

Weinig academici kunnen de modderpoel waarin we dieper wegzakken accurater beschrijven dan econoom Ive Marx, die het Centrum voor Sociaal Beleid van de Universiteit Antwerpen leidt. Hij hoopt dat de coronacrisis een kantelpunt voor het beleid is. ‘We gaan er al jaren op alle fronten op achteruit. Tot nog toe gebeurt er bijzonder weinig om dat te keren’, zegt hij bij een kop Bialetti-koffie in zijn huis in Eikevliet, een gehucht van Bornem.

Marx heeft van de pauze die het coronavirus ons leven oplegt, gebruikgemaakt om samen met Jeroen Horemans hervormingsvoorstellen uit te schrijven in een paper van een 70-tal pagina’s. Hij stelt de diagnose van wat verkeerd loopt en werkt de krijtlijnen voor een beter sociaaleconomisch beleid uit.

Daarbij sneuvelen heilige huisjes, al vindt Marx dat zijn ideeën vaak te ongenuanceerd worden overgenomen. ‘Sommigen denken dat ik alle uitkeringen degressief wil maken of iedereen een laagbetaalde flexibele job wil geven. Het kon geen kwaad alles nog eens op papier te zetten.’

Corona hakt niet alleen in op onze gezondheidszorg, maar ook op onze economie. Waar staan we vandaag, een jaar na het begin van de crisis?

Ive Marx: ‘De vaststelling is dezelfde als voor corona: we boeren op alle fronten achteruit. Terwijl de crisis in heel wat landen dingen in beweging heeft gezet, blijven we onze kop in het zand steken. In de Verenigde Staten lijkt er nu echt een kinderbijslag te komen, wat voor dat land een spectaculaire vooruitgang is. Nederland heeft door corona gebroken met zijn spaarzaamheidsobsessie. In ons land is de coronatsunami stukgeslagen op het basalt van ons gestolde land. De golf was gigantisch, maar tot nog toe beweegt er niets.’

De inertie zit overal, we zitten in een lose-losesituatie

‘Voor tewerkstelling blijft de kloof met de andere West-Europese landen bijzonder groot. De paradox is dat, hoewel hier relatief weinig mensen werken, bedrijven hun vacatures niet ingevuld krijgen. Ze gaan op zoek naar buitenlandse arbeidskrachten.

Ook als het gaat over sociale bescherming en armoede gaan we erop achteruit, net als op het vlak van economische groei en de groei van onze productiviteit. Om over de overheidsfinanciën nog maar te zwijgen. Daarmee ging het voor corona al niet goed en nu gaat het helemaal de verkeerde kant uit. De inertie zit overal. We zitten in een lose-losesituatie. Iedereen verliest, behalve de extreme partijen.’

De kritiek op hoe de coronacrisis als gezondheidscrisis werd aangepakt, is striemend. Op het economisch beleid klinkt weinig kritiek. Hoe verklaart u dat?

Marx: ‘Omdat ongedekte cheques worden uitgeschreven alsof het niet op kan. Iedereen schijnt dat prima te vinden. De overheid gaat ervan uit dat de economie snel weer zal groeien en dat we daarmee de rekening zullen betalen. Maar het is duidelijk dat die groei er onvoldoende zal komen, tenzij we hervormen. Als we niets doen, wordt het nog erger dan voordien.'

We zijn een van de landen met de meeste gezinnen waarin niemand werkt. Die gezinnen zijn haast altijd arm

'In de jaren 90 waren we misschien een wat triestig land met slecht weer en een slechte nationale voetbalploeg, maar we vonden dat we de beste sociale zekerheid ter wereld hadden. Om de een of andere reden leeft dat idee vandaag nog altijd, maar het is al lang niet meer zo. We zijn een van de landen met de meeste gezinnen waarin niemand werkt. Die gezinnen zijn haast altijd arm. We doen het op dat vlak zelfs slechter dan sommige Zuid-Europese landen. Dat is ontzettend wraakroepend voor een land als het onze.’

Wat moet er gebeuren?

Marx: ‘Dit is geen kwestie van snel een paar grote hendels over te halen. Zie het als een machine waarbij geleidelijk harder aan alle knopjes moet worden gedraaid. Mijn stille hoop is dat de discussie over het loonoverleg ertoe kan leiden dat alles op tafel komt te liggen.'

'Er is geen wonderrecept, maar er is wel een rode draad te ontwaren in wat Nederland en de Scandinavische landen doen, landen waar veel mensen werken en die succesvol zijn in de strijd tegen de armoede. Die rode draad is hun behoorlijk flexibele arbeidsmarkt.’

Er is geen wonderrecept, maar er is wel een rode draad in wat Nederland en de Scandinavische landen doen: hun behoorlijk flexibele arbeidsmarkt

‘In Noord-Europa en Nederland hebben ze het industriële kostwinnermodel dat enkele decennia geleden de norm was al lang opgegeven. We leven in een postindustriële tijd waarin diensten almaar belangrijker worden. Die moeten vaak ’s avonds of in het weekend worden verleend. Als het mooi weer is, is er veel werk op de terrassen. Als het regent, is dat wat minder.'

'In zo’n model is het niet meer de man die met zijn voltijdse job alleen voor het inkomen instaat. In een gezin werken meerdere mensen. Vaak hebben ze deeltijdse en tijdelijke banen. In België worden die als minderwaardig gezien. Daarom zijn er veel beperkingen op tijdelijke contracten en op uitzendwerk.’

Shitjobs, noemen de vakbonden ze.

Marx: ‘Ik besef dat niet alle jobs even interessant zijn, maar iedereen beseft toch wel dat we niet iedereen zijn droomjob kunnen geven? Het gevolg van die starre houding is dat je in ons land vaak ofwel voltijds werkt ofwel niet.'

Iedereen beseft toch wel dat we niet iedereen zijn droomjob kunnen geven?

'Omdat we enkel die voltijdse kwaliteitsvolle banen willen, werken bij ons vooral de hogeropgeleide 20- tot 60-jarigen. Aan hen wordt gevraagd zich te pletter te werken. De rest raakt niet aan werk, getuige de zeer lage werkzaamheidsgraad bij laagopgeleiden en migranten.'

Nederland en de Scandinavische landen doen dat veel beter. Omdat er flexibeler en meer tijdelijk kan worden gewerkt, wordt het werk meer verdeeld over de bevolking. Mensen kunnen vaker gas terugnemen en houden het langer vol.’

Onze arbeidsmarkt is niet alleen erg rigide, arbeid is ook bijzonder duur. Hoe problematisch is dat?

Marx: ‘Vooral voor die flexibele banen voor laagopgeleiden is dat een probleem. Het minimumloon in ons land is met ongeveer 1.600 euro bruto niet te hoog. Maar in veel sectoren is er nog een schep bijgedaan, wat soms een probleem is.'

©Karoly Effenberger

'In Nederland was dat tot de jaren 90 ook het geval. Maar Ad Melkert, een sociaaldemocraat, maakte als minister van Werk in de regering-Kok duidelijk dat hij de sectorale collectieve arbeidsovereenkomsten niet algemeen bindend zou verklaren als de onderhandelde minimumlonen veel hoger bleven liggen dan het wettelijke minimumloon.'

'Door de sectorale minimumlonen te verlagen heeft Nederland vermoedelijk jobs gecreëerd, maar zo’n aanpak is nog altijd thermonucleair in ons land.’

De vakbonden vrezen dat zo’n flexibilisering en lagere minimumlonen leiden tot sociale afbraak.

Marx: ‘Ik doe daar nu al meer dan 20 jaar onderzoek naar en die link blijkt uit geen enkel onderzoek. Nederland en de Scandinaven scoren niet slechter op het vlak van jobkwaliteit, arbeidstevredenheid of de werkzaamheid van het werk. Het armoederisico ligt er lager. Flexibilisering hoeft dus niet tot sociale afbraak te leiden, integendeel.'

Onze sociale zekerheid staat bol van de mattheuseffecten, waarbij mensen die al veel hebben veel krijgen

'Ik pleit ook niet voor flexi-jobs en dat soort dingen, want die zijn wel een pure ondermijning van de sociale zekerheid. Maar ook voor tijdelijke en deeltijdse banen kan je een afdoende sociale bescherming bouwen.’

‘Met laagbetaalde en flexibele banen creëer je werk voor wie nu uit de boot valt. Die mensen kunnen zo stappen vooruitzetten, waardoor ze er beter voor staan dan als ze een uitkering krijgen. Of het gaat om mensen wier partner werkt en voor wier gezin zo’n baan een tweede inkomen is.'

'Vaak wordt gedacht dat ze de werkende armen zijn, maar dat is een misvatting. De werkende armen zijn in essentie alleenstaande ouders. Vaak verdienen ze aanzienlijk meer dan het minimumloon, maar dat volstaat niet om alle kosten te dekken. We moeten de sociale uitgaven meer afstemmen op hen.'

'Onze sociale zekerheid staat bol van de mattheuseffecten, waarbij mensen die al veel hebben veel krijgen. Ze helpt te weinig wie die steun het meeste nodig heeft.’

Welk armoedebeleid moet ons land voeren?

Marx: ‘Vaak wordt gezegd dat de uitkeringen moeten worden opgetrokken tot de armoedegrens. Maar zo simpel werkt het niet. Als je de minima voor de werkloosheidsuitkeringen optrekt, moet je de overige werkloosheidsuitkeringen verhogen, zodat mensen die meer bijdragen meer overhouden. Dat is een dure operatie.'

BIO IVE MARX

Ive Marx is hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen, waar hij sociaal-economische wetenschappen doceert. Van 2012 tot 2018 was hij voorzitter van het departement sociologie.

Momenteel is hij directeur van het Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck. Hij leidt onderzoek naar de inkomens- en vermogensongelijkheid, de arbeidsmarkt en migratie.

Marx wordt door de overheid geregeld gepolst voor beleidsadvies.

'Er zit meer muziek in alternatieve oplossingen, zoals het Groeipakket (de kinderbijslag en de daaraan gekoppelde uitkeringen, red.). Via sociale toeslagen kan je daar heel gericht de mensen helpen die dat het meeste nodig hebben.’

‘Als de armoede in gelijkaardige landen als het onze lager ligt, is dat vaak dankzij toeslagen als de kinderbijslag of huursubsidies. Dat laatste bestaat nauwelijks in ons land, want we subsidiëren liever wie een huis koopt.'

'Je kan via de fiscaliteit, via belastingkredieten, nog veel meer herverdelend werken. De Verenigde Staten gaan geen echte kinderbijslag invoeren, maar ouders veel meer teruggeven via de belastingen.’

Liever dan te flexibiliseren stoppen we in België bedrijven geld toe zodat ze laagopgeleiden aanwerven. Is dat een goed alternatief?

Marx: ‘Zulke lastenverlagingen zijn recepten uit de jaren 80. Daarvan is al lang aangetoond dat ze, hoewel ze bakken geld kosten, niet werken. Dat is onlangs nog eens duidelijk geworden bij een behoorlijk vernietigende doorlichting van het Rekenhof over de lastenverlaging voor de eerste aanwerving die een bedrijf doet.'

'De maatregel is niet efficiënt. Je zou denken dat politici dat miljard op een betere manier willen besteden. Maar wat zie je? Minister van Zelfstandigen David Clarinval (MR) verklaart doodleuk dat het een prima maatregel is. De manier waarop hier met studies en rapporten wordt omgegaan, is zeer bevreemdend.’

Met een boutade: elke minister heeft zijn tewerkstellingsproject.

Marx: ‘Ja, en helaas hebben we veel ministers. Met alle maatregelen die zijn uitgewerkt, kan je een ouderwets telefoonboek vullen, van Rosetta-plannen tot jobkortingen.'

Laat ons eerlijk zijn: die lastenverlagingen zijn er niet om jobs te creëren, maar om het sociaal overleg te smeren

'Laat ons eerlijk zijn: die lastenverlagingen zijn er niet om jobs te creëren, maar om het sociaal overleg te smeren. De werkgeversorganisaties zijn natuurlijk voorstander en de vakbonden doen mee om iets anders in de plaats te krijgen. Maar met het oog op tewerkstelling zijn dat geen goede maatregelen.’

Op basis van uw pleidooi voor flexibilisering en uw ideeën over het minimumloon zeggen sommige van uw critici dat u een neoliberale golf wilt ontketenen.

Marx: ‘Dit zijn geen neoliberale maar in essentie sociaaldemocratische recepten. Ik ben nogal een fan van de Derde Weg. Ik weet dat die door de buitenlandse avonturen van Tony Blair (voormalige Britse Labour-premier, red.) een slechte naam heeft gekregen, maar je moet naar de uitkomsten van het beleid kijken. New Labour haalde spectaculaire resultaten in de strijd tegen de armoede.'

'Of kijk naar wat Wim Kok, een voormalige vakbondsleider, als premier van Nederland heeft gedaan. Wie mensen een job en een fatsoenlijk leven wil geven en kinderen voldoende kansen, kijkt het best eens naar Nederland. Natuurlijk hebben ze daar niet alles goed gedaan en zijn ze op bepaalde vlakken doorgeschoten, maar ook daar kan je uit leren.’

Gelooft u dat we alles wat in dit land is scheefgegroeid, kunnen rechttrekken?

Marx: (haalt de schouders op) ‘Het is onze morele plicht optimistisch te zijn, maar dit vergt nu eens echt leiderschap. En dat zit zeker niet bij de sociale partners. De vakbonden en de werkgeversorganisaties blijven lustig hun 70-jarige loopgravenoorlog voeren.'

'Er is wat geblaas, er wordt af en toe eens een saldo gelost en de een of de andere boekt al eens een halve meter terrein. En dan keren ze terug naar hun loopgraven - die in hun geval behoorlijk comfortabel zijn. Het is de eeuwige herhaling van ‘FC De Kampioenen’. Het zal van de politiek moeten komen, al bleek die daarin in het verleden niet in staat tot grote veranderingen.’

Hoe verklaart u die verstarring?

Marx: ‘Het is de tragiek van onze geschiedenis. Politiek zijn we een verdeeld land en de macht zit zeer versnipperd, waardoor er veel vetospelers zijn. Dat maakt dat het, in tegenstelling tot in een veel homogener land als Nederland, bijzonder moeilijk is beslissingen te nemen.'

'Tegelijk zijn we een voormalige industriële grootmacht die dat verleden niet heeft verwerkt. Het beleid alleen kan ook niet alles oplossen. Kijk naar de Verenigde Staten. De industriële wastelands van de Midwest zijn dat ook al heel lang. Er zijn niet altijd wonderoplossingen. Maar dat betekent niet dat we niet beter kunnen doen.’

Verwacht u dat de regering-De Croo dingen in beweging krijgt?

Marx: ‘In het regeerakkoord vind ik weinig maatregelen die ons helpen de arbeidsmarkt fundamenteel te herdenken. Misschien staan ze daar in een of andere gecodeerde vorm in, waardoor ik het niet begrijp. Maar de federale regering, zeker enkele dominante figuren als premier Alexander De Croo (Open VLD) en minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (sp.a), heeft in de coronacrisis getoond dat ze van aanpakken weet. Ik ben behoorlijk kritisch over de manier waarop de maatregelen worden geduid, maar er zit een lijn in en de resultaten zijn aanzienlijk verbeterd. Op dat elan moet sociaal-economisch worden voortgegaan.’

‘Ik hoop dat het lukt, want we hebben maar weinig om ons aan op te trekken. Aan de sociale zekerheid kunnen we dat, anders dan in de jaren 90, niet meer doen. Er schiet niets meer over.'

'Of ja: we zijn beter in voetbal. Ik ken niets van dat spelletje, maar blijkbaar is dat ze nauwelijks sociale bijdragen betalen een zeer succesvolle beleidskeuze geweest (lacht).’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud