Geen Belgische excuses op Congolees feest in mineur

Overal in ons land zijn standbeelden van de controversiële vorst Leopold II - het symbool van onze koloniale erfenis - het mikpunt van de antiracismeprotestbeweging. ©BELGA

De ‘Black Lives Matter’-protestbeweging tegen racisme heeft zich in België geënt op ons onverwerkt koloniaal verleden, met als symbool Leopold II. Het politieke debat spitst zich toe op de vraag of officiële excuses nodig zijn voor de Belgische wanpraktijken in Congo. Koning noch regering denkt daar voorlopig aan.

CD&V-voorzitter Joachim Coens sprak zich deze week als eerste Vlaamse partijchef uit over de vraag of er excuses moeten komen voor Belgiës koloniale uitstap. België kwam nooit verder dan de excuses van toenmalig premier Charles Michel (MR) vorig jaar voor het beleid om kinderen van Belgische blanke vaders bij hun zwarte Congolese moeders weg te halen.

Dewael wil waarheidscommissie

Kamervoorzitter Patrick Dewael (Open VLD) gaat de fracties voorstellen om met experts een waarheids- en verzoeningscommissie over het koloniale verleden op te richten. 'Het parlement is het geschikte forum voor onderzoek en maatschappelijk debat hierover', laat hij weten.

Vlaams minister van Samenleven Bart Somers (Open VLD) zal een team experts een handleiding laten opstellen om gemeenten te begeleiden bij de beeldenstorm. Somers schakelt ook het agentschap Inburgering en Integratie in om de initiatieven te bundelen.

Ook in andere landen zijn vormen van waarheidscommissies opgericht, om in het reine te komen met het koloniale verleden. Onder meer toenmalig Italiaans premier Silvio Berlusconi bood Libië in 2008 zijn excuses aan voor de diepe wonden die geslagen zijn tijdens het Italiaanse bewind. De Franse president Emmanuel Macron noemde het kolonialisme een grove vergissing tijdens een bezoek aan Ivoorkust vorig jaar. Nederland verontschuldigde zich voor wat het deed in Indonesië. Heel opmerkelijk was dat koning Willem-Alexander zich in mei kritisch opstelde over de terughoudendheid van zijn grootmoeder ten opzichte van de Jodenvervolging door nazi-Duitsland.

 

 

 

Coens vindt de viering van 60 jaar Congolese onafhankelijkheid binnenkort een mooi moment voor de Belgische staat en het koningshuis om in het reine te komen. En excuses zijn op hun plaats, met 'koning Filip als meest aangewezen persoon en na politieke discussie afgedekt door de regering'.

Eigenlijk vinden alle Vlaamse partijen dat er excuses moeten komen. Er zijn vooral accentverschillen. Het Vlaams Belang wil in geen geval dat de Belgische staat sorry zegt, wel de erfgenamen van Leopold II. Ter linkerzijde vinden Groen en de PVDA excuses dan weer onvoldoende. Groen legt de mogelijkheid van herstelbetalingen op tafel, terwijl de communisten Leopold II uit het straatbeeld willen doen verdwijnen.

Feest zonder Belgen

Het officiële feest voor 60 jaar onafhankelijkheid in Kinshasa wordt eind deze maand bijna zeker zonder grote Belgische delegatie gehouden. Bij het eerste bilaterale bezoek in 10 jaar - na zware diplomatieke ruzies met president Joseph Kabila - kreeg premier Sophie Wilmès (MR) begin dit jaar van diens opvolger Félix Tshisekedi een mondelinge invitatie voor koning Filip. Maar door de coronacrisis is de kans klein dat er een Belgische delegatie afzakt naar Congo, laat staan dat de koning erbij is.

Het racismeprotest na de dood van de zwarte Amerikaan George Floyd vond ook bij ons vruchtbare grond. Maar het kreeg een Belgische saus. Het meest aangewezen onderwerp is het onverwerkte koloniale verleden. De controversiële vorst Leopold II is daarvoor het symbool. Historici zijn het erover eens dat de heerschappij van Leopold II over Congo-Vrijstaat (1885-1903), dat zijn persoonlijk bezit was, gekenmerkt werd door wreedheden en racisme.

Er is veel inkt gevloeid over hoeveel doden de gruwel van Leopolds privéleger, de Force Publique, op zijn conto heeft. Het cijfer dat internationaal het meest weerklank kreeg, was 10 miljoen, omdat dat stond in de internationale bestseller 'De geest van Leopold II en de plundering van Congo' van de Amerikaan Adam Hochschild uit 1998. De recentste studies houden het op - een nog altijd indrukwekkende - 1 tot 5 miljoen doden. 'Een historische demograaf heeft voor ons een reeks scenario's uitgerekend', stelt professor koloniale geschiedenis Idesbald Goddeeris (KU Leuven). Hij redigeerde mee een nieuw boek, 'Koloniaal Congo', met bijdragen van een 30-tal internationale academici.

Genocide

Officieel worden de wandaden van Leopold niet als genocide gebrandmerkt. Anders dan de Duitsers in Namibië was er geen bewust beleid om een bevolkingsgroep uit te roeien. De Congolezen werden eerder beschouwd als wegwerpgoederen die bij het verlies van hun productiviteit in de nv Congo - met rubber en ivoor als grote cashcows - vervangbaar waren.

Tot de jaren 50 waren hele wijken, bars, restaurants off limits voor de zwarte bevolking. Vanaf eind jaren 40 veranderde dat, toen het idee opgang maakte van de 'evolués', de 'iets slimmere' zwarten waarmee te werken viel.
Idesbald Goddeeris
Professor koloniale geschiedenis KU Leuven

Het wringt dat overal nog standbeelden van Leopold II staan. In feite is er tijdens de kolonisatie - ook nadat Leopold II Congo aan de Belgische staat had afgestaan - een apartheidsregime geïnstalleerd. 'Tot in de jaren 50 waren hele wijken, bars, restaurants off limit voor de zwarte bevolking. Vanaf eind jaren 40 veranderde dat, toen het idee opgang maakte van de 'evolués', de 'iets slimmere' zwarten waarmee te werken viel', zegt Goddeeris. 'Bij de Belgische onafhankelijkheid waren er 20 Congolezen met een universitair diploma. Het beleid was erop gericht te vermijden wat de Britten en Nederlanders was overkomen met de figuren Nehru, Gandhi en Soekarno, die een sleutelrol speelden in de onafhankelijkheidsstrijd. Geen elite, geen miserie, was het standpunt.'

Die historische realiteit staat in schril contrast met het collectieve bewustzijn van de Belgen, waarin de kolonisatie een uitgescheurde pagina lijkt. Er is hooguit een vage herinnering aan de overlevering van de ‘paterkes’, die in Congo de beschaving gingen brengen. Dat beschavingsideaal is ook lang de officiële geschiedschrijving geweest.

Relikwie

Het Afrika-museum in Tervuren was tot voor kort een relikwie van dat kolonialisme. Het was een perfecte weergave van hoe België en Europa naar Afrika en het koloniale systeem keken. Toen enkele jaren de roep klonk om het museum te moderniseren en plaats te maken voor een kritische blik op ons racistisch koloniaal verleden, gingen ook stemmen op om officiële excuses aan te bieden. Maar toenmalig premier Michel en koning Filip hulden zich in stilzwijgen. Het werd een gemiste kans om in het reine te komen met ons kolonialisme, terwijl dat nog altijd aan de basis ligt van de stereotypen die het racisme blijven voeden.

500 miljard
Koloniale opbrengst
De Congolese historicus Kagabo PiliPili kwam in 1990 tot de conclusie dat Congo België minstens 500 miljard Belgische frank winst had opgeleverd.

En er is een economische dimensie. De Belgische welvaart is mee ontstaan dankzij de Congolese 'buit'. Ons land kon dankzij goedkope grondstoffen uit de kolonie gemakkelijker gelijke tred houden met andere landen. De Congolese historicus Kagabo PiliPili concludeerde in 1990 dat Congo België minstens 500 miljard Belgische frank winst had opgeleverd. 

Er bestaat nog altijd veel schroom om ons koloniaal verleden in de ogen te kijken. Zo is er altijd veel weerstand geweest tegen pogingen om de waarheid te vertellen over de Belgische betrokkenheid bij de moord op Patrice Lumumba, de eerste premier na de onafhankelijkheid. Toen Louis Michel (MR) als minister van Buitenlandse Zaken een einde maakte aan de ‘out of Congo’-politiek van Frank Vandenbroucke (sp.a), en na jaren terugkeerde naar Congo, Rwanda en Burundi, hield ook hij lang de ogen gesloten voor die donkere pagina.

Nadat de parlementaire Lumumba-onderzoekscommissie in 2002 tot de conclusie was gekomen dat sommige leden van de toenmalige Belgische regering en andere Belgische actoren ‘moreel medeverantwoordelijk’ waren voor de moord op Lumumba, bood Louis Michel in naam van de regering in het parlement wel zijn excuses aan voor de rol die België daarin had gespeeld, maar officiële excuses of zelfs maar een begin van de erkenning van de massale uitbuiting in onze ex-kolonie zijn er nooit geweest.

Wegkijken

Ook nu een beeldenstorm is ontketend tegen Leopold II, zitten er geen excuses aan te komen. Koning Filip heeft dan wel geen diepe gevoelens voor zijn verre voorvader Leopold II, maar hij zou buiten zijn rol vallen door zich te mengen in een verhit maatschappelijk debat over racisme of de rol van Leopold II. Het gevaar bestaat dat dat de gemoederen alleen maar meer zou verhitten.

De regering-Wilmès heeft wel andere besognes aan haar hoofd, net als de Congolese politiek overigens. De kabinetschef van president Tshisekedi zit in de cel voor betrokkenheid bij een corruptieschandaal. Die arrestatie wordt geduid vanuit de machtsstrijd tussen Tshisekedi en zijn nog altijd zeer machtige voorganger Kabila.

België wordt binnenkort internationaal nog eens met zijn jarenlange wegkijken geconfronteerd. Hollywood-ster Ben Affleck is bezig met een film over Leopolds escapades op basis van het boek van Hochschild. 'Ik hou mijn hart vast', zei de Belgisch-Congolese specialist Mathieu Zana Etambala daar al over.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud