interview

‘Het land zoals het vandaag bestaat, is dood'

Grondwetspecialist Stefan Sottiaux (KU Leuven) en historica Maartje Van der Laak (VUB) ©SISKA VANDECASTEELE

We moeten de democratie in België heruitvinden. En dat kan maar als we opnieuw begrijpen hoe ze in 1831 vorm kreeg. Dat is de gedachte achter het jeugdboek ‘2031, het einde van België?’, dat grondwetspecialist Stefan Sottiaux en historica Maartje Van der Laak schreven.

Kunnen jullie drie sleutelfiguren uit de Belgische revolutie opnoemen? Of drie verzetshelden die voor onze waarden van vrijheid en gelijkheid vochten? Grondwetspecialist Stefan Sottiaux (KU Leuven) en historica Maartje Van der Laak (VUB) stellen plots zelf de vragen, halfweg het gesprek. Daarmee willen ze hun punt aantonen: we hebben geen politieke cultuur, geen verzameling van verhalen die de waarden achter onze wetten duidelijk maken.

En dus besloten ze een jeugdboek over de materie te schrijven. Zij vanuit haar ervaring als historica en jeugdboekenschrijfster, hij vanuit zijn voorliefde voor grondwetten. De plot is voortgesproten uit een citaat van Thomas Jefferson, waarin hij argumenteert dat een grondwet die niet met een gewone meerderheid kan worden veranderd, ondemocratisch is: ‘De wereld behoort toe aan de levenden, niet aan de doden.’

In het boek van Sottiaux en Van der Laak hebben de Belgische grondwetschrijvers in 1831 een ‘beëindigingsdecreet’ geschreven, waarin staat dat de grondwet na 200 jaar vervalt. Alleen is dat decreet - dat anno 2020 politiek explosief is geworden - destijds verdwenen en wordt het nu gezocht. Om het spannend genoeg te maken voegden de auteurs er een vleugje Dan Brown aan toe: achtervolgingen, raadsels en geheimen in oude monumenten.

Het ontbreekt ons aan een nationale grondwetcultuur. Die komt erop neer een gemeenschapsgevoel te creëren op basis van de waarden in de grondwet, niet op basis van ras of geloof.
Stefan Sottiaux
Grondwetspecialist

Het deed hen herontdekken hoe verloederd die gedenkplekken erbij liggen. ‘Het ergste was het patriottisch monument op het Martelarenplein in Brussel’, zegt Van der Laak. ‘Het wordt onderhouden door vrijwilligers. Er zou een conflict zijn tussen de federale overheid en het gewest: de ene is bevoegd voor het deel onder de grond, de andere voor het deel boven de grond. We gaven de gids 50 euro en hij bedankte ons, omdat ze ermee weer poetsmiddel konden kopen.’

Stefan Sottiaux

Hoogleraar aan de KU Leuven.Studeerde in Antwerpen en Oxford. Lid van de balie in Antwerpen.

Maartje van der Laak

Historica.
Verzorgt ‘storytelling’ voor musea en erfgoedprojecten.
Schreef kinder- en jeugdboeken, zoals ‘Het Geheim van de Vlaamse Meesters’.

‘Het toont hoe het ons ontbreekt aan wat Jurgen Habermas ‘constitutioneel patriottisme’ noemt’, zegt Sottiaux. ‘Het idee komt neer op een gemeenschapsgevoel tussen burgers te creëren. Niet op basis van ras of geloof. Maar op basis van de waarden in de grondwet, zoals vrijheid en gelijkheid. Dat lukt pas als die waarden ingebed worden in een nationale grondwetcultuur.’

‘Duitsland is een goed voorbeeld. De Duitse grondwet is opgebouwd uit menselijke waardigheid, als reactie op het naziregime. Frankrijk is een ander voorbeeld met de liberté, égalité, fraternité én met de laïcité, die weinig ruimte geeft aan godsdienstvrijheid.’

België heeft die traditie niet meer. Al staat Brussel vol met standbeelden uit de 19de eeuw.

Van der Laak: ‘Toen was die cultuur er wel. De leuze was: ‘Vrijheid in alles voor allen.’ Het was de tijd waarin Karl Marx en Victor Hugo naar Brussel vluchtten, omdat ze hier hun boeken mochten drukken en niet opgepakt werden. België was toen trots op die liberale grondwet. Die vrijheden kwamen er als reactie op het dominante bewind van de Nederlanders. In 1850 is de bouw van de Congreskolom op het Congresplein gestart.’

Sottiaux: ‘Ik toon elk jaar in mijn aula van 700 studenten een foto van dat monument. Niemand weet wat het is. Niemand weet dat de vier beelden op de kolom de vier grondwettelijke vrijheden (van vereniging, pers, onderwijs en eredienst, red.) voorstellen.’

Hoe zijn we die kennis kwijtgespeeld?

Sottiaux: ‘Het heeft te maken met het verdampen van de Belgische democratie. Ik blijf het vreemd vinden dat ook de partijen die België hoog in het vaandel dragen de nationale cultuur niet voeden. En andersom dat de Vlaamsgezinde partijen nooit werk hebben gemaakt van een Vlaamse grondwetcultuur.’

‘Dat merk je in de Vlaamse eindtermen en de inburgeringscursussen. Je zou daar kunnen spreken over de Belgische grondwet en alles wat daaraan voorafging. Zoals het charter van Kortenberg uit 1312. Het was na de Magna Charta het eerste charter dat de macht van de heersers - de hertogen van Brabant - aan banden legde en grondrechten verankerde.’

‘Wel wordt gedoceerd over de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die zes eeuwen later kwam. Wie de Vlaamse cursus inburgering volgt, is dan meteen ook ingeburgerd in Rusland en Turkije. Weet een Syrische vluchteling dan wel in welke traditie hij stapt?’

Je merkt het in politieke toespraken, waar het referentiekader ontbreekt. Amerikaanse politici kunnen verwijzen naar ‘government of the people, by the people, for the people’ of ‘liberty and justice for all’. Wij niet.

Sottiaux: ‘Wie kent in België Marie Popelin? De eerste vrouwelijke doctor in de rechten, die in 1888 werd geweigerd aan de balie omdat het hof van beroep zei dat advocaat een mannenberoep was? Maar we kennen wel Rosa Parks, die in de Verenigde Staten een boegbeeld van de burgerrechtenbeweging werd.’

Het tegenargument is dat onze identiteit net inhoudt dat we er nauwelijks een koesteren.

Sottiaux: ‘Twintig jaar geleden kwam je daar nog mee weg, maar vandaag wordt het een gevaarlijke houding. De democratische waarden staan onder druk, al is het maar omdat de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog almaar verder in het geheugen liggen. Niet-liberale landen als Singapore en China zien er minder afschrikwekkend uit voor jongeren dan het Oostblok vroeger. Daar komen nog andere dingen bij, zoals sociale media of buitenlandse inmenging in verkiezingen.’

‘Als dan terroristische aanslagen worden gepleegd of een coronavirus uitbreekt, betekent dat een stresstest voor het systeem. Op dat moment heb je waakzame burgers nodig die veiligheid afwegen tegen hun grondrechten.’

Gingen we daar in de coronastrijd te laks mee om?

Sottiaux: ‘Ik verbaasde me over het grote gemak waarmee alles aanvaard werd, over de traagheid waarmee vanuit de media kritiek kwam en over de manier waarop die kritiek werd weggezet. Je bent geen lobbyist als je het overdreven vindt dat mensen niet naar hun tweede verblijf mogen. Je komt als waakzame burger ook op voor de burgerrechten zelf.’

‘Een ander voorbeeld: deze week gaf de advocaat-generaal van het Europees Hof van Justitie zijn advies over een Belgische zaak over onverdoofd slachten. Ik ken geen enkel land dat zo makkelijk een rechtszaak over zoiets belangrijks - een gevoelige ethische afweging tussen dierenwelzijn en godsdienstvrijheid - uitbesteedt aan een internationaal rechtshof dat toekijkt op het naleven van mensenrechten in de hele wereld.’

‘Ik noem dat ‘constitutional outsourcing’. We zijn vergeten dat we daar zelf een traditie in hebben met eigen accenten. Daarom geven we in het boek een rol aan Charles Vilain Quatorze, die mee schreef aan de grondwet. Hij zag in de vrijheid van meningsuiting de beste garantie voor het laten botsen van ideeën: ‘celles qui sont de verre se briseront, celles qui sont de fer persisteront.’

Moeten we terug naar de grondwet van 1831?

Sottiaux: ‘Nee. De samenleving evolueert. Wel vinden we het belangrijk dat we duidelijker bepalen wat we van die erfenis willen behouden. Ik wil vermijden dat we over tien jaar een feest voor 200 jaar België houden waar niemand op afkomt.’

‘Vandaar de denkoefening: stel dat er een ‘sunset clause’ is die de grondwet binnen elf jaar laat uitdoven. Welke staatsvorm zou je dan kiezen? De monarchie? De republiek? Welke grondrechten? Welk model van scheiding tussen kerk en staat? Zou je België behouden? En zo ja, in welke vorm? Er is een fundamenteel debat over nodig. Het land zoals het vandaag bestaat, is dood. Er moet iets nieuws gebeuren.’

Het land is dood?

Sottiaux: ‘We moeten de democratie herstichten. Een klassieke staatshervorming is niet genoeg. Een wervende tekst is de grondwet al lang niet meer. Eerder een samenlevingscontract tussen Vlamingen en Franstaligen.’

‘Het gaat daarom dieper: rond welke waarden bouwen we de grondwet? Ik geef bewust mijn visie daar niet op, omdat ik de discussie wil openlaten. We moeten dit debat voeren op een manier waarbij de burger én de jeugd betrokken zijn.’

Van der Laak: ‘Daarom een jeugdboek. We hebben nood aan verhalen die ons opnieuw voeling geven met de rechtsstaat. Want hoe kan je iets respecteren wat je niet kent?’

Stefan Sottiaux en Maartje Van der Laak, ‘2031, het einde van België?’, Eenhoorn, 463 pagina’s. 24,95 euro. Verschijnt op 30 september.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud