Al sinds 2004 luide signalen over schadelijke PFOS-vervuiling

Het wordt steeds duidelijker dat al langer geweten was dat de PFOS-vervuiling veel verder verspreid was dan de site van producent 3M. ©BELGA

Al jaren zijn er signalen dat de PFOS-vervuiling niet beperkt bleef tot de site van 3M in Zwijndrecht. Zo vroeg een onderzoeker van de UAntwerpen al in 2004 om bij omwonenden een bloedstaal af te nemen en waarschuwde VITO voor de vervuiling van het grondwater. Een onderzoekscommissie moet uitklaren waarom daar niets mee gebeurde.

De PFOS-vervuiling op de Oosterweelwerf en de gemeente Zwijndrecht roept nog altijd meer vragen dan antwoorden op. Wel wordt steeds duidelijker dat er al sinds 2004 signalen zijn dat de vervuiling verder reikt dan de site van 3M, dat de schadelijke chemicaliën produceerde. Met die signalen is al die tijd weinig gedaan.

Zo blijkt uit een onderzoek van de UAntwerpen van februari 2004 dat er ook PFOS in hoge concentraties aanwezig was in Blokkersdijk, het natuurgebied naast de 3M-site. Bij de bosmuizen die in Blokkersdijk rondlopen, werd de hoogste concentratie PFOS ter wereld aangetroffen.

De essentie

  • Stilaan wordt duidelijk dat er al langer signalen waren dat de schadelijke stof PFOS ver buiten de fabriekssite van 3M in Zwijndrecht verspreid was.
  • Met die signalen werd evenwel niets gedaan. Een onderzoekscommissie moet uitklaren welke instanties - OVAM, het gemeentebestuur, het Agentschap Zorg en Gezondheid of de opeenvolgende regeringen - schuldig verzuim pleegden.
  • PFOS is ook politiek explosief. Met haar vraag om een parlementaire onderzoekscommissie stootte minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) de coalitiepartners Open VLD en CD&V tegen de borst.

Bloedname

Van de stof was toen al geweten dat ze bij muizen kankerverwekkend is en leverproblemen kan veroorzaken. Onderzoeker Philippe Hoff vond de resultaten zorgwekkend genoeg om ook de concentraties in het bloed van de omwonenden te meten.

Bij bosmuizen die in het natuurgebied Blokkersdijk rondlopen, werd al in 2004 de hoogste concentratie PFOS ter wereld aangetroffen.

Met dat advies werd evenwel niets gedaan, waardoor de gezondheidsrisico's voor de omwonenden nog altijd onbekend zijn. Bovendien beweerde de toenmalige schepen voor Leefmilieu op een gemeenteraad, op basis van de informatie die toen bekend was, dat 'er in de gemeente Zwijndrecht geen risico is voor de inwoners'. De resultaten bereikten dat jaar ook het Vlaams Parlement, maar ook toenmalig minister van Leefmilieu Jef Tavernier (Groen) beval geen bloedonderzoek.

‘Eieren in straal van 15 kilometer schadelijk’

De vervuiling van de bodem met de PFOS-chemicaliën blijft niet beperkt tot de site van 3M in Zwijndrecht. In een straal van 15 kilometer rond de site stelden onderzoekers van de UAntwerpen PFOS in kippeneieren vast. Het gaat onder meer om de gemeenten Sint-Niklaas, Boom en Schoten. ‘In 2018 werd in 74 procent van de onderzochte cases de normen voor consumptie van eieren overschreden’, zegt onderzoeker Thimo Groffen. In 2019 ging het zelfs om 94 procent. PFOS is schadelijk voor de gezondheid. Hoge concentraties van PFOS zijn kankerverwekkend, kunnen leiden tot leverschade of de verstoring van het hormonaal systeem. Volgens de onderzoekers is het ook mogelijk dat er ook buiten de perimeter van 15 kilometer een te hoge concentratie PFOS in eieren wordt vastgesteld. Ze onderzoeken ook of er een gezondheidsrisico is bij het eten van groenten uit de moestuin.

Drinkwater

In 2008 kreeg de gemeente Zwijndrecht een nieuw signaal, blijkt uit documenten die De Tijd kon inkijken. Uit een onderzoek dat werd besproken in de commissie voor Milieu van de gemeenteraad bleek dat er PFOS in de bodem en het grondwater zat. Een risicoanalyse van de onderzoeksinstelling VITO stelde zelfs dat het grondwater in de Neerstraat in Zwijndrecht niet als drinkwater gebruikt mag worden. De inwoners werden daar toen ook van op de hoogte gebracht. Het gemeentebestuur wist dus dat de vervuiling een woonwijk had bereikt, maar er werd niet geprobeerd uit te maken hoe groot dat vervuilde gebied precies was. Dat is ook vandaag nog onduidelijk, waardoor er ook in buurgemeenten Beveren en Antwerpen bezorgdheid leeft.

Werden al die jaren dan helemaal geen stappen ondernemen? Toch wel. De afvalstoffenmaatschappij OVAM vroeg 3M in 2006 een eerste beschrijvend bodemonderzoek. OVAM maakte die resultaten bekend, maar 'met de kennis die in 2009 voorhanden was, was er geen saneringsnoodzaak voor de omliggende terreinen', meldde het. Pas nadat de internationale waarden voor PFOS verstrengd waren, beval OVAM 3M in 2019 een nieuw bodemonderzoek. De resultaten daarvan worden in 2022 verwacht.

Schuldig verzuim

Niettemin nam geen enkele instantie - het gemeentebestuur, OVAM, het Agentschap Zorg en Gezondheid of de opeenvolgende regeringen - het initiatief om de gezondheidseffecten te analyseren en het vervuilingsgebied af te bakenen.

Een onderzoekscommissie in het Vlaams Parlement moet ophelderen wie schuldig verzuim pleegde. Minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) bond woensdag in de plenaire vergadering de kat de bel aan en ijverde voor zo'n onderzoekscommissie. Die zijn erg ongebruikelijk in Vlaanderen, maar Demir krijgt in het parlement al weken vragen over het dossier.

De minister lichtte haar eigen regering evenwel niet in over haar oproep, waardoor de relatie met CD&V en Open VLD een flinke deuk kreeg. De coalitiepartners hadden vrijdag nog de aanstelling goedgekeurd van een opdrachthouder die moest onderzoeken hoe de vervuiling het best aangepakt wordt, maar haar pleidooi voor een onderzoekscommissie had de N-VA'ster niet afgetoetst.

Vooral CD&V voelt zich geviseerd. De christendemocraten leverden tussen 2004 en 2019 de minister van Leefmilieu - Kris Peeters, Hilde Crevits, Joke Schauvliege en Koen Van den Heuvel - en dreigen met de vinger gewezen te worden. De CD&V'ers gingen daarom donderdag in het verweer en wezen gretig op de tweespalt in de N-VA.

Voortvarendheid

Demir had haar plan immers evenmin toegelicht aan de N-VA-fractie. 'Er was al een akkoord in de meerderheid om eerst hoorzittingen te houden. Zuhal had haar vraag om een onderzoekscommissie eerst moeten doorspreken', beaamt N-VA-fractieleider Wilfried Vandaele.

Zuhal Demir had haar vraag om een onderzoekscommissie eerst moeten doorspreken.
Wilfried Vandaele
N-VA-fractieleider Vlaams Parlement

De CD&V-fractie was liever bij het originele plan gebleven: eerst hoorzittingen en pas nadien een onderzoekscommissie. Door de voortvarendheid van Demir zal het parlement evenwel die eerste stappen overslaan. Dat is inhoudelijk geen ramp, maar wel weinig bevorderlijk voor de coalitie. Minister-president Jan Jambon (N-VA) zal tijdens de ministerraad van vrijdag dan ook een vette kluif hebben aan het wegmasseren van de wrevel. 'Het is vervelend in de meerderheid, maar niet zo dramatisch als het stikstofdossier', sust een kabinetsmedewerker.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud