analyse

De sluimerende crisis in de Vlaamse zorg

©Mediafin

Wachtlijsten en personeelstekort leiden tot schrijnende situaties in de Vlaamse ouderen-, jeugd- en gehandicaptenzorg. Tot een miljard euro is nodig, waardoor een stijging van de Vlaamse zorgpremie onvermijdelijk lijkt. Maar vóór de verkiezingen durft niemand dat te zeggen.

‘Mijn zoon is een gevaar voor zichzelf, voor de maatschappij en heeft twee zelfmoordpogingen ondernomen.’ Bianca zucht diep. Al tien jaar heeft haar nu 15-jarig kind problemen. Het begon met ADHD, nu gaat het om drank- en drugmisbruik en agressie. ‘Op een bepaald moment vertelde hij dat hij niet meer wilde leven. De psychiater zei dat het dreigementen zijn die hij nooit zou uitvoeren. Nadien heeft hij het geprobeerd.’

Af en toe kan haar zoon terecht in een instelling, maar meestal kwam hij er slechter buiten dan hij er binnenging. En nu opvang echt hoogdringend is, is er nergens plaats. ‘De situatie is nog niet ernstig genoeg’, krijg ik te horen. ‘Volgens de jeugdrechter zou er wel een plaats zijn als ik mijn kind zou slaan.’

Er komen almaar meer getuigenissen en klachten over de situatie in de Vlaamse zorg naar boven. Door de zesde staatshervorming is Vlaanderen volledig bevoegd voor de ouderenzorg en ook voor de gehandicapten- en jeugdzorg. De Vlaamse regering worstelt evenwel met die bevoegdheden.

Twee weken geleden was er tumult toen bleek dat het verhaal van Bianca allesbehalve een alleenstaand geval is. Een kwart van de jongeren die in een noodsituatie verkeren, krijgt niet de gepaste hulp. De opvoeders van vijf instellingen van de Broeders van Liefde - een van de belangrijkste Vlaamse zorgverstrekkers - voeren maandag dan weer actie tegen de agressie in hun instellingen en voor meer personeel.

Door de opeenstapeling van problemen spreekt de oppositiepartij sp.a over een ‘zorgcrisis’. ‘Jongeren die hulp nodig hebben omdat hun thuissituatie problematisch is, worden gewoon weer naar huis gestuurd. Dat is Vlaanderen in 2018. Zo ver hebben we het laten komen’, zegt sp.a-voorzitter John Crombez.

De socialist spreekt over een verpletterende verantwoordelijkheid van de Vlaamse regering. ‘Terwijl mensen in nood zijn, zet ze geld opzij als buffer voor haar begroting. De ministers noemen zichzelf een goede huisvader. Wel, een goede huisvader zorgt voor zijn kinderen als ze in gevaar zijn.’

Begripvol

Is de situatie zo erg als de sp.a laat uitschijnen? In de welzijnssector wil niemand het woord crisis on the record in de mond nemen. Maar alle directeurs van rusthuizen of jeugdinstellingen, jeugdrechters, vakbonden en belangenorganisaties vertellen hetzelfde verhaal. ‘Om de zorg te bieden die we zouden moeten bieden is meer geld nodig’, zegt professor gezondheidseconomie Lieven Annemans (UGent).

Niet dat er in de afgelopen legislatuur niets is gebeurd. Het Vlaamse welzijnsbudget is gestegen van 10,64 miljard euro in 2015 naar 12,15 miljard dit jaar. De sector voor mensen met een handicap kreeg 238 miljoen euro extra. Naar ouderenzorg ging 174 miljoen euro extra. ‘We hebben ervoor gekozen om zwaar te investeren in de zorg door het grootste groeipad ooit te voorzien’, klopt minister van Welzijn Jo Vandeurzen (CD&V) zich op de borst.

We investeren zwaar in de zorgsector door het grootste groeipad ooit te voorzien.
Jo Vandeurzen
Minister van Welzijn

Voor de sector is het evenwel ruim onvoldoende. Over Vandeurzen zeggen de meeste mensen uit de zorgsector geen slecht woord. Hij krijgt lof voor zijn inspanningen en zijn begripvolle aanpak. ‘Hij doet zijn uiterste best en er zijn de voorbije jaren substantiële investeringen gedaan’, stelt Hendrik Delaruelle, de topman van het Vlaams Welzijnsverbond, de koepel van de voorzieningen in de jeugdhulp, gehandicaptenzorg en kinderopvang. ‘Maar het is helaas niet genoeg om aan de snel stijgende noden te beantwoorden.’

Door de extra investeringen zijn de voorbije jaren de wachtrijen in de ouderenzorg dan wel grotendeels weggewerkt, het probleem van de onderfinanciering van de intensieve zorg blijft. Voor veel bewoners die zwaar zorgbehoevend zijn, krijgen rusthuizen maar geld alsof het om relatief fitte bewoners zou gaan. Daardoor kunnen ze minder personeel inzetten dan nodig, waardoor de zorg vaak tekortschiet. Het verklaart de getuigenissen van bejaarden die lang moeten wachten vooraleer ze geholpen worden, die ondervoed geraken omdat ze nauwelijks te eten krijgen of die vereenzamen.

Ook in de jeugdhulp en de zorg voor mensen met een handicap wordt gewerkt met verouderde personeelsnormen, waardoor diensten haast altijd onderbezet zijn. ‘We krijgen personeel toebedeeld op basis van criteria uit de jaren 80. Toen bestond een leefgroep uit een mix van mensen met een lichte en een zware beperking. Vandaag zien we haast enkel mensen met zware problemen, waardoor we onderbemand zijn en we niet de zorg kunnen geven die nodig is. Met alle gevolgen van dien: kinderen worden agressief en het personeel angstig’, zegt Paul De Crop, opvoeder bij de Broeders van Liefde en vakbondsvertegenwoordiger van de christelijke bediendebond LBC-NVK.

Geen garantie

De jeugdhulp en de gehandicaptenzorg kampen bovendien met lange wachtlijsten. ‘Meer dan 14.000 volwassenen met een handicap wachten op een budget om hun zorg te financieren, onder wie 850 mensen die dringend hulp nodig hebben’, stelt Delaruelle. Voor de jeugdzorg gaat het om bijna 5.000 jongeren die op soms zeer dringende hulp wachten en de vele getuigenissen van ouders, hulpverleners en zelfs jeugdrechters tonen aan hoe penibel de situatie is. ‘Zelfs als ik vind dat de situatie zo problematisch is dat de jongere moet worden geplaatst, heb ik geen garantie dat het ook gebeurt omdat er te weinig plaats is. Die jongeren worden gewoon naar huis gestuurd’, vertelt een rechter.

De toenemende noden in de ouderenzorg vallen eenvoudig te verklaren: de vergrijzing. Meer ouderen betekent meer mensen in het rusthuis. Intussen telt Vlaanderen 80.000 rusthuisbedden, zo’n 15.000 meer dan tien jaar geleden. Bovendien wordt de stap naar het rusthuis almaar uitgesteld, waardoor er in tegenstelling tot vroeger haast enkel zwaar zorgbehoevenden verblijven. Dat doet de werk- druk voor het personeel stijgen.

De overheid is pas een goede huisvader als ze voor haar kinderen zorgt als ze in gevaar zijn.
John Crombez
Sp.a-voorzitter

In de gehandicaptensector is dezelfde forse evolutie van de noden merkbaar. Door de medische vooruitgang slagen we erin mensen die vroeger als baby of kind niet zouden overleven, in leven te houden. Bovendien leven mensen met een beperking ook langer dan vroeger. ‘Dat zijn belangrijke verwezenlijkingen, maar dan moeten we die mensen wel op een menswaardige manier kunnen helpen’, vindt Delaruelle.

De forse stijging van de zorgvraag in de jeugdinstellingen is dan weer moeilijker te verklaren. In vier jaar tijd is het budget met 20 procent gestegen en toch blijkt dat maar een druppel op een hete plaat. ‘Onze samenleving is veranderd’, zegt Raf De Rycke, de topman van de Broeders van Liefde. ‘Het aantal jongeren dat in moeilijke omstandigheden opgroeit, is in korte tijd fors gestegen. We stellen een vicieuze cirkel vast: we vangen nu de kinderen op van de ouders die bij ons verbleven als ze jong waren. We zullen als maatschappij een antwoord moeten zien te bieden op dat probleem.’

Groeinorm

Toch lijkt de belangrijkste oplossing meer geld. De onderfinanciering van de zware zorg in de rusthuizen wegwerken, kost volgens de koepel van woonzorgcentra Zorgnet-Icuro zo’n 140 miljoen euro. Om een antwoord te bieden op de problemen in de zorg voor gehandicapten is naar verluidt minstens 400 miljoen euro nodig, voor de jeugdzorg nog eens 100 miljoen. Samen is dat 640 miljoen euro en dat is volgens een hoge beleidsmaker nog een onderschatting. ‘Ik wil niet populistisch klinken, maar om iedereen de zorg te verstrekken die hij verdient, is minstens een miljard nodig.’

Dat is een bom geld, want het huidige Vlaamse budget voor Welzijn bedraagt ‘slechts’ 12 miljard euro. De totale Vlaamse begroting weegt voor zo’n 42 miljard. In één jaar zo’n inhaalbeweging maken, is onbegonnen werk en zelfs op langere termijn lijkt het geld niet snel beschikbaar te zijn.

Margot Cloet, de topvrouw van Zorgnet-Icuro en ex-kabinetschef van Vandeurzen, breekt daarom een lans om naar analogie van de federale variant een Vlaamse groeinorm voor de zorg in te voeren. De uitgaven in de federale gezondsheidszorg stijgen tijdens een legislatuur jaarlijks met een vooraf vastgelegd percentage boven op de inflatie. De regering-Michel legde de groeinorm vast op 1,5 procent, terwijl dat bij vorige regeringen tot 4 procent opliep. ‘Laat ons voor de Vlaamse ouderen-, jeugd en gehandicaptenzorg ook een groeinorm invoeren in plaats van afhankelijk van de budgettaire marge meer of minder geld te geven. Dat vermijdt dat de sector voor verrassingen komt te staan.’

Tegelijk pleit Cloet voor een verhoging van de Vlaamse zorgpremie van 51 euro. Met die premie wordt de toelage vergoed die zwaar zorgbehoevenden krijgen om hun zorg mee te financieren. ‘Die premie moet hoger en inkomensafhankelijk worden’, zegt ze. Experts als Annemans en De Rycke zitten op dezelfde lijn. ‘Dat is onvermijdelijk, al zal het overtuigingskracht van de politiek vergen om de bevolking daarvan te overtuigen’, stelt De Rycke. In politieke kringen blijft de verhoging van de Vlaamse zorgpremie minstens tot de verkiezingen van 2019 een taboe.

Vandeurzen houdt de boot af. ‘De ontvangsten uit de premie zullen op tafel komen bij de volgende regeringsvorming’, zegt hij. Crombez durft wel toe te geven dat de premie omhoog moet. ‘Al moeten we het geld ook elders zoeken. Als Vlaanderen geld heeft om mensen te subsidiëren om in het bos te gaan wandelen om zo aan loopbaanbegeleiding te doen, dan kan het ook extra geld in zorg steken.’

Door fors in te zetten op het thema, wil de sp.a van zorg een verkiezingsthema maken. Ook andere partijen evolueren in die richting. Voor CD&V past het in de logica van het warme Vlaanderen. De N-VA, die zich graag profileert als een partij die wil besparen in de federale sociale zekerheid, speelt met de idee in te zetten op goed leven in een welvarend Vlaanderen.

Is er hoop voor de rusthuisbewoners, de mensen met een beperking die wachten op steun of de jongeren met problemen die in de kou blijven staan? Bianca vreest dat eventuele hulp voor haar zoon te laat komt. ‘Maar er moet iets veranderen. Ik hoop dat we de politiek kunnen wakkerschudden, zodat er eindelijk iets gebeurt. Als het mijn zoon niet meer helpt, dan hopelijk wel al die andere mensen die met gelijkaardige problemen kampen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect