analyse

Veel gespin, maar geen winnaars in crisis VRT

©Photo News

Het rapport van Audit Vlaanderen over financiële malversaties heeft de VRT een pak politieke geloofwaardigheid gekost. Maar ook de politiek zelf is toe aan een gewetensonderzoek.

Het verscheurende conflict dat vorige winter plaatsvond tussen de nummers een en twee van de openbare omroep (zie inzet) blijft tot vandaag nazinderen. In de nasleep van dat conflict werd begin februari besloten tot een vooronderzoek door Audit Vlaanderen naar mogelijke onregelmatigheden bij VRT-contracten. Dat mondde uit in een forensisch onderzoek waarvan de resultaten vorige week vrijdag op het bureau van de Vlaamse regering en van de nieuwe CEO Frederik Delaplace belandden.

Wat voorafging

Eind 2019 komt een sluimerend conflict aan de top van de VRT tot uitbarsting. CEO Paul Lembrechts eist het ontslag van zijn nummer twee Peter Claes, de directeur van de belangrijkste VRT-afdeling Media & Productie. Lembrechts vangt echter bot bij zijn raad van bestuur en wordt korte tijd later zelf aan de deur gezet door de Vlaamse regering.

Uit een reconstructie door De Tijd zou blijken dat voorzitter Luc Van den Brande in het conflict een erg actieve rol speelde en sommige bezwarende informatie over Claes afschermde van de raad van bestuur.

Tijdens het conflict komen ook details naar boven over bedenkelijke contracten die onder leiding van Claes waren afgesloten, die begin februari leidden tot een vooronderzoek door Audit Vlaanderen.

De CEO koos voor de vlucht vooruit en verspreidde nog net voor het weekend een persbericht waarin sprake was van ‘ontoereikende organisatiebeheersing en onvoldoende integriteitsbesef’. Hij kondigde meteen een ‘nultolerantie’ af voor wie nog over de schreef zou gaan.

Die communicatie riep evenveel vragen op als ze beantwoordde. Zijn de problemen vooral terug te brengen tot Peter Claes, de inmiddels ontslagen directeur Media & Productie, of zitten ze veel breder en dieper in de organisatie? Gaan ze over het verleden of ook over het heden? Die onbeantwoorde vragen effenden de voorbije week de weg voor een cascade van perslekken, politiek opbod en toenemende onrust bij het VRT-personeel.

De volledige audit wordt om privacyredenen niet openbaar gemaakt en is alleen in handen van een twintigtal hooggeplaatsten. Dat gebrek aan openheid creëert ruimte voor een perceptieoorlog waarin woorden erg belangrijk zijn. Delaplace reageerde furieus toen De Tijd, op basis van een samenvattende nota van de audit, de inhoud ervan omschreef als ‘misbruik van overheidsgeld’ en ‘zelfverrijking’. ‘Het is misschien journalistiek wat aangedikt, maar dat zijn wel degelijk zaken waar het in dat verslag over gaat’, zegt een lid van de raad van bestuur van de VRT.

De gevoeligheid is begrijpelijk in het licht van de lopende onderhandelingen over een nieuwe beheersovereenkomst met de Vlaamse regering, en de opmaak van de Vlaamse begroting voor 2021. De beleidskeuzes die daar gemaakt worden, en die mee gestuurd worden door de perceptieoorlog, kunnen nog jarenlang gevolgen hebben voor de werking van de openbare omroep.

Rotte mand

Met name N-VA stelt zich hard op in haar analyse van wat bij de VRT fout gaat. Fractievoorzitter Wilfried Vandaele nam woensdag in het Vlaams parlement nadrukkelijk afstand van het beeld dat één rotte appel de boel verziekt heeft, en sprak liever van een ‘rotte mand’ en een ‘systeemfout’ in de organisatie. De Vlaams-nationalisten, op rechts opgejut door het VRT-vijandige Vlaams Belang, zetten druk om de bezem te halen door de hele top van de openbare omroep.

Het beeld dat er ‘blijkbaar nog wel wat vet op de soep zit’ kan door de N-VA ook gebruikt worden om de VRT financieel te kortwieken. Ook Open VLD’er Bart Tommelein stelde in het parlement voor om de jaarlijkse dotatie van zowat 270 miljoen euro te koppelen aan de strikte naleving van de beheersovereenkomst.

Bronnen in de raad van bestuur en het management waarschuwen dat het dossier misbruikt dreigt te worden om de omroep structureel te beschadigen.

Bronnen in de raad van bestuur en het management waarschuwen dat het dossier nu misbruikt dreigt te worden om de omroep structureel te beschadigen. ‘Wat gebeurd is, kan niet door de beugel. Maar het gaat niet over reusachtige bedragen, eerder honderdduizenden dan miljoenen euro’s. Het argument dat er nog veel vet op de soep zit, klopt niet. In het auditrapport werden slechts acht dossiers uitgespit, op de honderden die jaarlijks bij de VRT passeren. Het is niet zo dat het hele huis rot is’, klinkt het.

Ook een andere bron vindt niet dat er sprake is van ‘structureel en diep ingebakken normvervaging’, maar eerder van gebrekkige controles en procedures, waardoor enkele vrijbuiters hun gang konden gaan. ‘In politieke hoek willen sommigen dat nu aangrijpen om de kraan dicht te draaien.’

‘Vergeet niet dat de VRT internationaal gezien nog altijd één van de efficiëntste openbare omroepen is, die de Vlaming slechts 40 euro per jaar kost’, zegt een derde bron. ‘En onze investeringen komen voor 80 procent terecht in de Vlaamse mediasector, veel meer dan bij de commerciële concurrenten.’

De Kerpel

Rudi De Kerpel. ©RV DOC

De vraag is wel of N-VA het zo hard zal spelen als ze het publiek laat uitschijnen. Een waarnemer merkt op dat de partij zelf deelt in de fall-out van het auditrapport. Regeringscommissaris Rudi De Kerpel, die zijn ontslag aanbood toen bleek dat hij in het auditrapport werd genoemd wegens een verboden sponsordeal, is een voormalig lid van Lijst Dedecker met een zeer duidelijke N-VA-sympathie. ‘Het viel op hoe parlementsvoorzitter Liesbeth Homans (N-VA) tijdens het debat haar best deed om hem niet met N-VA te associëren.’ Ook heeft de N-VA vaak de verdediging opgenomen van Peter Claes, die bevriend is met ondervoorzitter Lorin Parys.

De bevindingen van het auditrapport komen de commerciële mediabedrijven goed uit in hun lobbywerk om het speelveld van de VRT zo klein mogelijk te houden. Zij vinden een bondgenoot in de N-VA, maar bij een Vlaamse mediaoorlog zijn ook zij niet gebaat. Alle Vlaamse zenders strijden immers samen tegen dezelfde vijanden - Netflix, YouTube & Co - en ze werken sinds kort ook samen via het streamingplatform Streamz.

Dat neemt niet weg dat de bewegingsvrijheid van CEO Delaplace en zijn management een stuk kleiner dreigt te worden. Minister van Media Benjamin Dalle (CD&V) kondigde deze week aan dat er voortaan een extra jaarlijkse controle komt door Audit Vlaanderen en de Vlaamse Regulator voor de Media (VRM), met een jaarlijkse opvolging in het parlement. ‘Je dreigt voortaan over elk contract dat de VRT afsluit politiek gedonder te krijgen. Dat kan de autonomie van de omroep aantasten’, vreest een bron.

Sowieso wordt het voor de publieke omroep moeilijker om te bieden voor schermgezichten en dure producties. De ‘trucjes’ die daarvoor in het verleden werden gebruikt, zoals het opknippen van contracten om schermgezichten meer te kunnen betalen dan de afgesproken plafonds, kunnen niet meer door de beugel. Maar dat is niet noodzakelijk een slechte zaak, valt te horen. ‘De commerciële zenders hebben ook geen baat bij zo’n opbod op een moment dat hun reclame-inkomsten zwaar onder druk staan. En het kan de VRT ertoe aanzetten meer te investeren in de ontwikkeling van eigen talent.’

Gewetensonderzoek

Nu het politieke stof wat gaat liggen, dringt zich voor alle hoofdrolspelers in de VRT-saga wel een gewetensonderzoek op. De problemen met heel wat contracten waren al lang voor deze audit bekend. Twee eerdere forensische onderzoeken door Audit Vlaanderen, een audit door het Rekenhof  en getuigenissen van directieleden brachten ze intern aan het licht, maar toch werd er in het auditcomité en de raad van bestuur van de VRT weinig tot niets mee gedaan.

Luc Van den Brande. ©BELGA

De figuur van voorzitter Luc Van den Brande (CD&V) speelt daarin zeker een belangrijke rol. Het is een publiek geheim dat hij een symbiotische relatie had met Peter Claes, waarbij hij er onder meer voor zorgde dat bezwarende informatie over Claes niet of moeilijk tot bij de bestuurders geraakte. Maar die bestuurders hadden natuurlijk ook meer vragen kunnen stellen en harder op tafel kloppen. ‘We zullen allemaal aan introspectie moeten doen’, bekent één van hen. ‘Soms hoorden we wel eens een speld vallen, maar we zagen de hooiberg niet. Nu krijgen we daar wel zicht op.’

Dat Van den Brande tijdens de bestuursvergadering van afgelopen maandag heel wat kritiek moest slikken, wijst erop dat ook hij niet onbeschadigd uit het avontuur komt. Maar zijn positie in vraag stellen, doet vandaag niemand. De voormalige minister-president en CD&V-coryfée heeft er altijd voor gezorgd dat hij politiek gedekt werd, en zijn mandaat loopt over ruim een jaar toch af.

De aanslepende crisis bij de VRT is ook een uiting van bestuurlijk falen, ook al hoorden we deze week geen enkele politicus die analyse maken.

De Vlaamse politiek is wel dringend toe aan bezinning over hoe ze met een van haar belangrijkste overheidsbedrijven omgaat. Als gevolg van het bijna 50 jaar oude cultuurpact wordt de raad van bestuur van de VRT bezet door politieke pionnetjes van alle partijen, terwijl de CEO en voorzitter door de zittende regering worden gekozen.

Die politieke afspiegeling is tot op zekere hoogte verdedigbaar, maar ze wordt onvoldoende gecompenseerd door de aanwezigheid van onafhankelijke experts. Dat sommige bestuurders er zelfs expliciet naar streven om het bedrijf schade toe te brengen, zou in geen enkel privébedrijf door de beugel kunnen. De aanslepende crisis bij de VRT is daarmee ook een uiting van bestuurlijk falen, ook al hoorden we deze week geen enkele politicus die analyse maken.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud