'De speeltijd is voorbij'

-- (tijd) - Hét mirakelrecept bestaat niet. Maar enkele weken rondtrekken in Europa leerde wel dat verschillende landen met hun sociale en economische strategie meer succes hebben dan België. We vatten onze conclusies samen in acht stellingen en legden ze voor aan twee prominente academici, Bea Cantillon en Paul De Grauwe. Vooral de vraag of de Belgische staat nog meerwaarde biedt, zorgde voor pittige woordenduels. Maar over minstens één zaak waren ze het volledig eens: België is aan het afglijden. 'We kunnen maar hopen dat de toekomstige politieke leiders de moed hebben ingrijpender maatregelen te nemen.'

Stelling 1

Werklozen activeren lukt enkel met een geïntegreerde strategie. Groot-Brittannië doet dat met zijn Jobcentre Plus. In België zijn de controle op de werklozen, de arbeidsbemiddeling en de sociale steun versnipperd over vijf, zes diensten.

Bea Cantillon: 'Ik denk dat het ook in een federaal land als België mogelijk blijft op verschillende niveaus te werken. Maar die activering is te laat op gang gekomen en ze vordert te langzaam.'

Paul De Grauwe: 'Ik denk toch dat er een probleem is met die versnippering. Die verdeling tussen het Vlaamse en het federale niveau, zoals tussen de VDAB en de RVA, is absurd. We zitten vast in een communautair keurslijf. Aan Waalse kant zit men blijkbaar met enkele fixaties. Als Vlamingen moeten we dan maar aan de kar trekken en duidelijk maken dat we het tewerkstellingsbeleid op één enkel niveau willen behandelen.'

Cantillon: 'De gebrekkige werking van onze staatsstructuren is een reëel probleem. Maar ik geloof niet in simplistische oplossingen. De splitsing van de werkloosheidsverzekering stoot sowieso op een Waals veto.'

De Grauwe: 'Dat is defaitisme. De Walen zullen de eerste stap niet doen. Het initiatief moet van ons komen.'

Cantillon: 'Je moet niet splitsen maar zorgen dat je de hefbomen in handen krijgt om de federale werkloosheidsverzekering in te zetten voor het beleid in de regio's.'

De Grauwe: 'Bea, je hoort de term splitsing gewoon niet graag.'

Cantillon: 'Ik zou het anders willen benoemen. De regio's moeten verantwoordelijk gemaakt worden voor de impact die ze hebben op de uitgaven in de sociale zekerheid. De regio die moeite doet, krijgt een beloning.'

Stelling 2

In geen enkel Europees land is de tewerkstellingsgraad van oudere werknemers zo laag als in België. Nochtans bewijzen landen als Zweden en Groot-Brittannië dat het mogelijk is om die vervroegde uitstoot te vermijden.

De Grauwe: 'Nog niet zo lang geleden werkten de Belgen even lang als de Scandinaviërs. Maar de voorbije 20 à 25 jaar hebben we voortdurend prikkels gegeven om vervroegd uit te stappen. We hadden die dwaze theorie dat de arbeidsmarkt een stoelendans was met te weinig stoelen. Zodat je de oudere werknemers gewoon uit het spel moest gooien om ruimte te maken voor de jongeren. We hebben de mensen die kans gegeven, en die grijpen ze.'

Cantillon: 'Ook de bedrijven doen gretig mee aan het systeem. In de jaren tachtig is een monsterverbond ontstaan dat moeilijk terug te dringen is. Het Generatiepact is hoogstens een symbolische aanzet om het tij te keren.'

De Grauwe: 'De deur is toch op een kier gezet voor een trendbreuk. Nu kunnen we maar hopen dat de toekomstige politieke leiders de moed hebben om ingrijpender maatregelen te nemen. De speeltijd is voorbij.'

Stelling 3

Groot-Brittannië toont aan dat een soepele arbeidsmarkt jobs oplevert. Ook in ons land zal de discussie over bijvoorbeeld ons systeem van opzegtermijnen ooit moeten worden gevoerd.

Cantillon: 'De vraag is hoe je een flexibilisering organiseert zonder al te zware sociale gevolgen. Denemarken heeft een zeer flexibel arbeidsmarktmodel. Maar de sociale uitkeringen liggen er tegelijk veel hoger dan bij ons. Helaas kun je niet zomaar van de ene trein op de andere springen. Wij hebben de middelen niet om die uitkeringen op te trekken. Daarvoor moet je er eerst voor zorgen dat er minder uitkeringstrekkers zijn.'

De Grauwe: 'Bea vreest voor een sociaal bloedbad. Maar ons systeem met zijn hoge ontslagbescherming creëert ook een bloedbad. De slachtoffers zijn de nieuwkomers. Die hebben het heel moeilijk om erin te geraken. En als je het Deense model overneemt, moet je dat integraal doen. Als je de uitkeringen verhoogt, moet dat gekoppeld worden aan een veel efficiëntere controle.'

Stelling 4

De meeste Europese landen proberen de gevolgen van de vergrijzing op te vangen met maatregelen in de pensioenen en de ziekteverzekering. De Scandinavische landen werken ook aan de onderkant van de leeftijdspiramide. Het Zweedse gezinsbeleid zorgt ervoor dat de Zweedse vrouwen economisch zeer actief zijn en tegelijk meer kinderen krijgen dan in de andere Europese landen.

Cantillon: 'Ik denk dat België hier niet zo ver achteroploopt. Er is de afgelopen decennia een heel systeem opgezet van loopbaanonderbreking en tijdskrediet. Onze kinderopvang behoort bij de beste van Europa. Maar je moet opletten dat je de mensen niet betaalt om uit de arbeidsmarkt te stappen. We moeten af van de systemen waarbij je mensen betaalt om een jaar op wereldreis te gaan of radijsjes te kweken in hun tuin. Maatregelen moeten erop gericht zijn de combinatie van arbeid en het hebben van kinderen te vergemakkelijken of het levenslang leren te bevorderen.'

Stelling 5

Estland bewijst dat een fiscaal systeem wel degelijk eenvoudig en doorzichtig kan zijn. De uitdaging is wel hoe je met een vlaktaks een moderne welvaartsstaat in stand kan houden.

De Grauwe: 'Ik denk dat dat zeker kan. Ons progressieve belastingsysteem zou zogezegd herverdelend werken. Maar dat is pure fictie. Je kan discussiëren over het percentage van de aanslagvoet. En helemaal lineair werken zal niet lukken. Er zal altijd wel een niet-belastbaar minimum zijn. Maar volgens mij moet je afstappen van dat idee van progressiviteit. Het is niet efficiënt en de marginale tarieven zijn echt ontmoedigend. Laten we ons niet langer vastklampen aan die fetisj. Je moet daarom niet minder herverdelen of aan sociaal beleid doen.'

Cantillon: 'Daar ben ik het grondig mee oneens. Ons belastingsysteem werkt wel degelijk herverdelend. Bij een vlaktaks zal dat tarief waarschijnlijk niet veel hoger mogen liggen dan 35 procent. Dat betekent onvermijdelijk minder belastinginkomsten. Hoe zal dat gat gevuld worden? En je zei zelf al dat er toch een reeks uitzonderingen nodig zijn. Een vlaktaks is in België gewoon geen optie.'

De Grauwe: 'Ik ontdek weer enig defaitisme. Je moet gewoon een realistisch tarief vastleggen. Ik kan gemakkelijk leven met een tarief van 40 procent. Waarom zou dat minder inkomsten opleveren?'

Cantillon: 'Maar je zult sommigen meer laten betalen, en anderen minder.'

De Grauwe: 'Wat zie je nu gebeuren? Wie het zich kan permitteren, richt een eigen bedrijfje op, omdat hij dan maar 33 procent moet betalen. Ik doe dat ook. Voor alle inkomsten buiten de universiteit heb ik mijn eigen bedrijf. Ik zou gek zijn om die langs mijn normale inkomen aan te geven. Maar met een vlaktaks doe ik met graagte mee. Want zo'n bedrijfje is niets anders dan miserie. Je blijft papieren invullen.'

Cantillon: 'Ofwel ben ik gek omdat ik dat niet doe, ofwel een gelukkig mens omdat ik al die miserie niet heb.'

Stelling 6

Een 'open' economisch beleid is altijd succesvoller dan een defensieve aanpak. Maar België heeft met zijn recente beslissing zijn grenzen grotendeels dicht te houden voor de burgers uit de nieuwe Europese lidstaten weer eens het slechte voorbeeld gegeven.

De Grauwe: 'Dat is de hete adem van het Vlaams Belang. Het is onvoorstelbaar hoe die mannen op het beleid wegen. Bijzonder pijnlijk is de vaststelling dat ook de socialisten daarvoor buigen. En de liberalen gaan mee in die retoriek van protectionisme. Op zo'n moment ben ik beschaamd liberaal te zijn. Het perverse zit er vooral in dat die mensen hier toch zijn. Door daarvoor de ogen te sluiten, zet je de deur open voor uitbuiting en misbruiken'

Cantillon: 'Ik ben het grotendeels met je eens. De beslissing onze grenzen niet volledig open te stellen voor de nieuwe lidstaten is bijzonder pijnlijk. Maar ik wil toch een beetje nuanceren. Het Vlaams Belang bepaalt vooral de agenda voor symbooldossiers. In werkelijkheid zijn onze mogelijkheden voor arbeidsmigratie vrij soepel.'

Stelling 7

Een dure welvaartsstaat kan op termijn enkel overleven als hij volop investeert in een kenniseconomie. België blijft hier ver achter op de Scandinavische wereld.

Cantillon: 'Vlaanderen heeft wel een performant onderwijssysteem. Onze scholen leveren heel goed opgeleide afgestudeerden af. Ze laten onderweg wel te veel mensen achter. Maar in Wallonië is het veel erger. Daar is het gemiddelde niveau van het onderwijs gewoon ondermaats. Wij als Vlamingen betalen daar mee een prijs voor door hogere uitgaven in de sociale zekerheid.'

De Grauwe: 'Dat bewijst weer dat je best zoveel mogelijk bevoegdheden op één niveau samenbrengt. Een regio die niet investeert in een kenniseconomie en dus meer werklozen creëert moet daar de gevolgen van dragen.'

Cantillon: 'Het Waalse onderwijs zal er niet beter op worden als je het werkloosheidsstelsel splitst. Ze zullen dan helemaal geen middelen meer hebben.'

Stelling 8

De Scandinavische landen, maar ook Ierland, bewijzen dat het mogelijk is over moeilijke hervormingen een maatschappelijke consensus te bereiken. Blijkbaar is in België de politieke wil daarvoor niet meer aanwezig.

De Grauwe: 'Zweden, Finland en Ierland zijn allemaal kleiner dan België. Vroeger had een klein land een gebrek aan schaalvoordelen. Maar door de globalisering is de optimale dimensie van staten kleiner geworden. Kleine landen bepalen gemakkelijker hun prioriteiten. Maar in België zitten we met het probleem dat de Vlaamse en Waalse visies te sterk uit elkaar lopen. Daarom stel ik een vriendelijke boedelscheiding voor, waarna iedereen zijn eigen ding kan doen.'

Cantillon: 'We schieten niets op met een sociale woestijn in onze achtertuin. We moeten op een meer volwassen manier nadenken over hoe we ons sociaal federalisme kunnen organiseren. Zelfs in de Verenigde Staten is er één sociale zekerheid.'

De Grauwe: 'In de Verenigde Staten leeft nog altijd het gevoel dat de federale staat een meerwaarde creëert. In België wordt de federale staat als een hinderlijke last beschouwd. Daarmee wil ik niet zeggen dat onze federale structuur verantwoordelijk is voor alles wat er misloopt. Er is ook de macht van pressiegroepen, zoals de vakbonden, die groter is dan in andere landen.'

Cantillon: 'Vergeet de werkgevers niet.'

De Grauwe: 'Inderdaad. Kijk naar discussie over de toplonen voor managers. De regeringspartners waren dichtbij een akkoord tot het VBO op bezoek ging bij de premier. En plotseling klonk er een duidelijk 'nee'. Hetzelfde verhaal bij de discussie over loonmatiging. Het is het VBO gelukt dat thema op de agenda te zetten. Terwijl er volgens mij helemaal geen kloof is met de buurlanden. Maar de politieke moed ontbreekt om die dingen te zeggen.'

Ivan BROECKMEYER

Erik ZIARCZYK

--i Dit is het laatste deel in een reeks van vijf over de manier waarop Europese landen het hoofd bieden aan globalisering en vergrijzing.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie