'Er wordt vreselijk slecht aan politiek gedaan'

'Europa toont perfect hoe het niet moet. Besparen is niet de manier om uit de crisis te geraken.' De topeconoom Paul Krugman doet zijn reputatie van doorgewinterde keynesiaan alle eer aan. 'Ik had nochtans nooit de ambitie een kruisvaarder te zijn.'

Of Krugman graag tegendraads doet? In de woonkamer van zijn appartement in de Upper West Side van Manhattan hangt een foto van hem in het Witte Huis met president George W. Bush. Uitgerekend de man tegen wiens belabberde economisch beleid hij jaren fulmineerde in zijn columns voor The New York Times. ‘Goh, moet die foto daar eigenlijk wel hangen’, vraagt de topeconoom zichzelf retorisch en met een betekenisvol lachje af.

Het is een mooie lentenamiddag, de ramen mogen open. Samen met een bries waait het gezoem van de stad, twaalf verdiepingen lager, naar binnen. Krugman, niet verlegen om zelfs over zijn eigen persoon een straf standpunt in te nemen, omschreef zichzelf ooit als ‘verlegen, op het ordinaire af’. We schudden elkaar de hand en ik begrijp wat hij bedoelt. De professor lijkt op zijn minst verstrooid, al kan dat ook aan zijn haast liggen. Ik ben een tussendoortje, tussen twee afspraken in. Zijn vrouw Robin Wells, zelf ook een meer dan verdienstelijke academica, komt halverwege het gesprek lichtjes verveeld zeggen dat hij moet rusten voor een speech die avond. De econoom/columnist/mediaster belooft het kort te houden. Als ze weer de kamer uit is: ‘Sorry, ik had haar al een paar keer gezegd dat ik er nogal door zit vandaag.’

De woonst is licht en ruim, maar niet exuberant. Mooi ingericht ook, met strak Scandinavisch design. Het is Krugmans buitenverblijf in de stad, zijn ‘home away from home’ naast zijn thuis in Princeton, het universiteitsstadje in New Jersey waar de bebaarde econoom doceert. Weer een betekenisvolle grijns. ‘We hebben deze stek gekocht met het geld van de Nobelprijs.’

Krugman kreeg de prijs in 2008 voor zijn theorieën over internationale handel en de geografische concentratie van welvaart. Nog meer faam en volgelingen wereldwijd verwierf de 59-jarige zoon van Russische immigranten met zijn columns in The New York Times en zijn veelgelezen blog bij de krant, ronkend getiteld ‘The Conscience of a Liberal’. Meteen een outing van zijn politieke voorkeur. Krugman is al jaren een van de prominentste spreekbuizen van de linkse intelligentsia in de Verenigde Staten (en daarbuiten) en belichaamt ongeveer alles waar de gemiddelde Republikein van huivert. Een wederzijds gevoel.

Tikje vermoeid of niet, Krugman komt snel op dreef. Hij is een verwoed aanhanger van de legendarische Britse econoom John Maynard Keynes en treedt in diens voetsporen als een evangelist voor een grote rol van de staat in de economie. Doelgerichte overheidsinvesteringen zijn het recept om de aanslepende crisis achter ons te laten. Bezuinigingen verstikken het herstel. Dat pleidooi is ook de centrale stelling van zijn jongste boek ‘End This Depression Now!’, dat deze week uitkwam.

‘De besparingsdrift in Europa toont dat aan. Je ziet perfect hoe minder uitgaven wel degelijk de economie doen stokken, zelfs bij een grote schuldenberg. Want je brengt zoveel schade toe aan de economie dat de schulden relatief zwaarder om te dragen worden. Je kan zwart op wit aantonen dat het in dit klimaat fout is te besparen op de uitgaven. Neem Ierland, dat tot twee keer toe geloofde dat forse besparingen succesvol konden zijn. Toch kwam het land nadrukkelijk in de miserie terecht. Ierland deed zogezegd alles wat nodig was en werd er door Europese leiders nog voor geprezen ook. Dat is een ellendige politieke mislukking. Er is veel verontwaardiging over de corrupte Grieken, terwijl Ierland en zijn besparingen zogezegd een rolmodel waren.’

Stel, u krijgt carte blanche om de Europese economische groei weer aan te zwengelen. Wat is uw advies?

Paul Krugman: ‘Daar is geen eenvoudig antwoord voor. De verschillen in de Unie zijn te groot. Europa is geen geheel zoals de Verenigde Staten en is gedwongen tot een soort interne devaluatie. Ofwel heb je klaar en duidelijke inflatiedoelstellingen nodig in de kern om het voor de perifere landen gemakkelijker te maken zich aan te passen. Als Duitsland wat inhaliger wordt en een inflatie van 3 tot 4 procent toelaat, wordt het toch al minder pijnlijk voor de zuidelijke landen die zich nu de verdoemenis in besparen.’ 

‘Of je moet de eurozone opbreken, maar dat is een onderneming met een gigantisch risico, zowel economisch als politiek. Het is heel complex. Gek: de VS zitten alleen maar met een gigantische schuldenberg en met heel onverantwoordelijke politici. Toch staan ze er beter voor dan Europa, dat net dezelfde problemen heeft, plus het keurslijf van de euro.’

Ziet u een uitweg uit de eurocrisis?

Krugman: ‘Een paar maanden geleden stonden we aan de rand van een catastrofe. Er was een vicieuze cirkel van wegkwijnend vertrouwen, labiele banken en slinkende liquiditeit die doomsday erg dichtbij bracht. Dat was angstwekkend voor de hele wereld. Een soort van super-Lehman stond voor de deur. ECB-voorzitter Mario Draghi heeft die crisis afgewend. Wij riepen allemaal dat de Europese Centrale Bank obligaties moest opkopen, en dat heeft ze via de achterdeur van de LTRO’s (goedkope driejaarskredieten) uiteindelijk massaal gedaan.’

‘Het heeft de financiële markten gestabiliseerd en dat is goed. Maar dat lost het onderliggende probleem in Europa niet op. Er zijn massieve geldtransfers van de kern van Europa naar de periferie. Het is extreem moeilijk die terug te schroeven, zeker met lage inflatie. Het gevolg is een torenhoge schuld en dus zware bezuinigingen die de hele Europese Unie besmetten. Daarbij komt een recessie, wel het laatste dat Europa kon gebruiken.’

Hoe zullen we dat in Europa concreet voelen?

Krugman: ‘De menselijke gevolgen zijn vreselijk. We hebben het hier over landen waar jongeren misschien 50 procent kans hebben om ‘een soort van job’ te vinden. Er gebeurt niet veel om dat te veranderen. Landen krijgen te horen dat ze jarenlang zware besparingen en een slabakkende economie moeten slikken. Ze moeten intern devalueren door lonen te verlagen. Dat is een extreem traag en pijnlijk proces. Als het binnenlandse prijsniveau daalt, dan stijgt bovendien de schuldenlast. Ik zie niet in hoe dat haalbaar is. Iets zal anders moeten. Een Griekse exit uit de euro misschien. Maar zodra een land het doet, zit je met de gigantische speculatie dat andere zullen volgen. God weet wat er dan gebeurt.’

U provoceert wel vaker door te stellen dat een catastrofe nodig is om iets gedaan te krijgen. Wachten we daarop in Europa?

Krugman: ‘Misschien is de chaos die er zal komen als Griekenland uit de euro verdwijnt wel de katalysator voor verandering. Ik hoop of verwacht natuurlijk geen catastrofe zoals de Tweede Wereldoorlog. Het is een oud grapje: eigenlijk zou in Brussel voor de Europese Commissie een standbeeld van Stalin moeten staan, want hij maakte het Europese project mogelijk. In tegenstelling tot de jaren dertig zit er niet meteen een nieuwe oorlog aan te komen in Europa. Het zit echt vreselijk vast.’

Compleet gek

Zelfs na aandringen vindt Krugman geen enkel signaal dat hem hoopvol stemt over Europa. ‘Ik heb altijd gedacht dat Spanje het wezenlijke probleem is. Niet dat er iets mis is met de Spanjaarden, maar hun vastgoedzeepbel was gigantisch. Nu zie je inderdaad dat de focus bij Spanje komt te liggen. Als er ergens iets positiefs is aan de Spaanse vooruitzichten, dan heb ik er nog niet over gehoord.’ Zijn gitzwarte analyse van de eurocrisis steekt af tegen zijn voorzichtig optimisme over de Amerikaanse economie. Aan zijn kant van de Atlantische Oceaan ziet hij een einde aan de tunnel.

‘Het is relatief simpel: we hebben nog één stimulusprogramma nodig, één ronde van slim economisch beleid. We moeten de tewerkstelling bij lokale overheden - vooral onder leerkrachten - verbeteren, we moeten in infrastructuur investeren en de Amerikaanse centrale bank moet nog een keer agressief een ronde van kwantitatieve versoepeling organiseren. Dan zitten de VS weer op de sporen en zit je binnen het anderhalf jaar met een werkloosheid van dicht tegen 6 procent.’

Dat is toch ondenkbaar in het huidige politieke klimaat?

Krugman: ‘Ja, want de ene helft van het politieke spectrum is compleet gek geworden. Maar je ziet dat de elementen die een herstel tegenhouden stilaan vervagen. De huizenzeepbel is zes jaar geleden gebarsten. In die tijd zijn heel weinig huizen gebouwd, er is bijna een tekort. Dat is misschien nog niet zichtbaar in de markt, want veel jonge mensen blijven door de slechte economie bij hun ouders wonen. De arbeidsmarkt is de voorbije zes maanden voldoende verbeterd om te kunnen hopen dat die jongeren werk vinden, en misschien volgt daarna een huis. De schulden van gezinnen zijn in vergelijking met de inkomens al kleiner geworden. We zijn waarschijnlijk onderweg naar herstel, ook zonder een verandering van het beleid. Nog altijd niet snel genoeg, maar ik heb meer hoop voor de VS dan een jaar geleden.’

U waarschuwt al jaren voor de grote sociale ongelijkheid, en mede dankzij Occupy Wall Street is dat probleem nu op de politieke agenda beland. Is dat op te lossen met meer economische groei?

Krugman: ‘De sociale kloof dichten is moeilijk. De economische groei versnellen is veel eenvoudiger. Keynes vergeleek de Grote Depressie met een auto die niet meer rijdt door een kapotte batterij. De motor was niet stuk, maar een cruciaal onderdeel deed het niet meer. Zo denk ik nog altijd. Recessies zijn relatief ondiep. Ze kunnen natuurlijk vreselijke gevolgen hebben, maar daarom is niet het hele systeem rot.’

‘Het kost maar 100 dollar om een batterij te vervangen en de auto weer in gang te krijgen. Om de ongelijkheid aan te pakken hebben we enorme hervormingen in onze samenleving nodig. Het is goed dat er nu zo veel over gepraat wordt. Door de slechte economie valt de sociale kloof meer op natuurlijk, en de politieke realiteit helpt al evenmin. Bankiers krijgen een bailout, maar werklozen niet.’

Is de schade van de voorbije decennia, waarin de middenklasse steeds meer uitholt, nog te herstellen?

Krugman: ‘Dat zal moeilijk zijn. Ik denk dat we merkwaardig genoeg veel kunnen leren van sommige samenlevingen in Latijns-Amerika. Daar zijn grote sociale verschillen, maar niet meer zo erg als tien jaar geleden. Dat is het gevolg van doelgericht beleid. Het is misschien vreemd voor Amerikanen dat ze Brazilië als rolmodel moeten nemen, maar het is wel een goed voorbeeld van hoe slimme ingrepen van mensen die zich wel iets aantrekken van sociaal onrecht het verschil kunnen maken.’

U maakt zich zorgen over de achteruitgang van het Amerikaanse onderwijs. Hoe erg is de situatie?

Krugman: ‘In tegenstelling tot alle andere westerse landen wordt de bevolkingsgroep met een hoger diploma in de VS niet groter. Het is een van de schrijnendste voorbeelden van sociaal onrecht. Want wie niet in de juiste familie is geboren, kan steeds moeilijker een universiteitsloopbaan betalen. Dat is niet gewoon het gevolg van hoe markten werken, dat is een bewuste sociale beslissing met erge gevolgen. Voor mensen die niet van rijke komaf zijn, is de universiteit bijna onbetaalbaar.’

Timide Krugman wijst de Republikeinen met de vinger. Hij verwijt ze onheus gedrag en noemt ze zonder veel nuance ook wel ‘de partij voor dommeriken’. Maar dat maakt van Krugman nog geen vurige supporter van Barack Obama. Toen die in 2008 het politieke firmament bestormde, uitte Krugman tegen de stroom van internationale bewondering in zware kritiek op de huidige Amerikaanse president. ‘Hij had de intentie om de twee partijen te verzoenen, maar dat ging nooit gebeuren.’ Nadat Krugman eind 2010 met een batterij andere topeconomen te gast was geweest in het Witte Huis, schreef hij over Obama: ‘Wie is die zwakke, timide man die blijkbaar nergens voor staat?’

‘Het is veel verbeterd. Obama heeft zijn stem gevonden. Nu staat hij in een nieuwe verkiezing tegenover Mitt Romney, niet meteen de vertegenwoordiger van een of ander ideaal. Romney is geen dommerik en zijn economisch adviseurs zijn niet zo gek als zijn partij is, maar daardoor geloof ik helemaal nog niet dat hij gaat doen wat juist is. Hij is duidelijk bereid in te gaan op de wensen van de extreme vleugel van zijn partij, voor zover dat nog niet de hele partij is.’

Wat verwacht u van de Amerikaanse verkiezingen?

Krugman: ‘Als Obama herverkozen raakt en opnieuw de meerderheid in het hele Congres verovert, dan krijgen we misschien de juiste economische ingrepen. Als dat niet gebeurt, dan moet hij erop blijven hameren dat de Republikeinen in de weg staan van een betere economie. Ik bekritiseer Obama als ik denk dat het nodig is. Maar op dit moment is hij de kandidaat die voor een economisch herstel is. Misschien niet op de manier dat ik het zou willen, maar hij is wat we nu hebben. Het gevaar bestaat dat een regering-Romney zwaar in de uitgaven knipt en dan kunnen we opnieuw in het ergste belanden.’

De verdeeldheid tussen links en rechts is historisch groot en verlamt de politiek. Hoe breng je de twee partijen weer dichter bij elkaar?

Krugman: ‘Het gevecht over de New Deal na de Grote Depressie was ook hevig. Veel Republikeinen hoopten het hele programma ongedaan te maken. Maar de nederlaag van de Republikeinen in de verkiezingen van 1948, hoewel erg nipt, was een grote schok voor hen. Tegen de tijd dat ze het Witte Huis wel veroverden, met Eisenhower in 1952, was het verlangen om de klok van de New Deal terug te draaien al weg.’

‘Een dergelijk scenario, waarbij de Republikeinen hun extreme standpunten laten varen, kan opnieuw. Maar wellicht nog niet na deze verkiezing. Als Obama wint, zal de Republikeinse basis argumenteren dat dat komt doordat ze geen ware conservatief hebben genomineerd. Dus moeten we tot 2016 wachten. Als Hillary Clinton dan de Democratische kandidate wordt - ik heb geen idee, maar veel mensen zeggen dat - is de kans groot dat de Democraten opnieuw winnen. Dan zullen de Republikeinen wel bijdraaien. Maar dat is nog lang, natuurlijk.’

Publieke intellectueel

Zelf doet Krugman als stem van ‘liberal’ Amerika volop mee aan die ideologische twisten. De grens tussen academische analyse en politieke polemiek is soms flinterdun. Hij beschikt over de gave tonnen statistisch materiaal en academische theorie te combineren met een scherpe en geestige pen. Elk schrijfsel wekt gegarandeerd wederwoord, getuige alleen al het bestaan van blogs als ‘Krugman in Wonderland’, volledig gewijd aan kritiek op een van Amerika’s meest vooraanstaande ‘publieke intellectuelen’.

U bent een van de bekendste levende economen ter wereld. Of toch zeker de luidruchtigste. Wat drijft u?

Krugman: ‘Het is grappig, want ik heb nooit de bedoeling gehad dit te doen. Toen ik voor The New York Times begon te schrijven, was dat om slimme commentaar te geven bij economische onderwerpen. Ik had nooit de ambitie een kruisvaarder te zijn. Maar kijk, er wordt vreselijk slecht aan politiek gedaan. Ook voor de crisis ging veel mis.’

‘Door een combinatie van factoren, waaronder geluk, heb ik een goede uitlaatklep gevonden om daarover te praten. Ik ken genoeg economie en ik weet hoe ik andere economen moet lezen om daar relevante dingen over te zeggen, meer dan iemand met een conventionele journalistieke achtergrond. Ik probeer van de wereld een betere plek te maken, uiteraard. Doen we dat niet allemaal? En ik heb de bekwaamheid om te roepen op een manier dat de mensen het kunnen horen. Meer dan andere economen.’

Vorig jaar trakteerde u collega Paul De Grauwe op ‘de hoogste eer’. U schreef over zijn paper: ‘Ik wilde dat ik dit had geschreven.’ Houden jullie contact?

Krugman: ‘Hij is de beste econoom van allemaal als het op de Europese problemen aankomt. We hebben heel sporadisch contact, maar ik lees zijn materiaal wel. Zijn analyse van het Europese schuldprobleem is de juiste.’

U staat bekend als een muziekfan en blogt geregeld over ontdekkingen. Vindt u daar troost in?

Krugman: ‘Ja, muziek kan echt mijn ziel kalmeren. Het is een relatief recente ontdekking. Ik ben een babyboomer, ik ben opgegroeid met de Beatles en zo. Tot een paar jaar geleden was ik ervan overtuigd dat na dat tijdperk nooit veel goeds meer is gemaakt. Tot ik ontdekte dat er vandaag ontzettend veel goede muziek wordt gemaakt.’

‘Gelukkig is er zo veel passie en creativiteit. In mijn volgend leven wil ik ergens in de achtergrond bij zulke goede bands spelen. Dan moet ik wel zien dat ik enig talent heb. Maar neem nu Arcade Fire. De zes leden die de achtergrondinstrumenten spelen, amuseren zich volgens mij het best.’

‘Ik pik graag wat van de mooie dingen van het leven op, terwijl ik me bezighoud met financiële crisissen. Of je nu aan economie of aan loodgieterij doet, eigenlijk draait het om die ene doelstelling: genieten van het leven.’

Paul Krugman is donderdag de top­spreker op het exclusieve evenement 'New insights in business and finance' van De Tijd. Hebt u een originele vraag voor de Nobelprijswinnaar economie en wilt u zo kans maken op de laatste vrije stoel? Surf dan naar www.tijd.be/krugman. De winnaars worden maandag persoonlijk verwittigd

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content