interview

‘Euro alleen goed voor aandeelhouders VW'

©BELGA

‘De euro breekt de ruggengraat van de nationale democratieën en ik zie geen uitweg.’ De Duitse socioloog Wolfgang Streeck plaatst grote vraagtekens bij het Europese project. ‘Ik voorspel een verloren generatie, zelfs twee.’

Keulen baadt in de kerstsfeer. Massa’s Duitsers en toeristen verdringen zich voor de etalages en op de kerstmarkten, waar ze gul hun euro’s laten rollen. Van een crisis is hier geen sprake, of het moet zijn dat de papieren zakken van Primark een aanwijzing zijn.

Enkele kilometers verder, in het Max Planck Institut für Gesellschaftsforschung, is Wolfgang Streeck allerminst in een feeststemming. In academische kringen heeft Streeck een controverse uitgelokt met zijn vorig jaar gepubliceerde boek ‘Gekaufte Zeit’. Daarin beschrijft de socioloog de evolutie van de economie sinds de jaren 70 en de manier waarop de markten steeds meer de democratie in de verdrukking brengen.

Wolfgang Streeck (66) is socioloog en doceerde aan verschillende Duitse universiteiten.

Met ‘Gekaufte Zeit. Die vertagte Krise des demokratischen Kapitalismus’ maakte hij een scherpe analyse van wat de economische evolutie de jongste 30 jaar op politiek en maatschappelijk gebied teweegbracht, vooral in de eurozone. Daarvoor gebruikte hij een gemoderniseerde versie van de kritische methode van de 'Frankfurter Schule'.

‘Het boek zet de crisis van 2008 in historisch perspectief. De ommekeer begint in de jaren 70 van vorige eeuw. Het sociale kapitalisme wordt dan verlaten. Dat is het einde van ‘les 30 glorieuses’, zoals ze de naoorlogse periode in Frankrijk noemen. In de plaats komt de liberalisering . Dat is een proces dat de markten vrijmaakt en de macht van de politieke instellingen erodeert. Je krijgt een tegenstelling tussen de markten en de democratie.’

Waarom kreeg die liberalisering zo’n omvang? Is dat de verantwoordelijkheid van de toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan en de Britse premier Magaret Thatcher?
Wolfgang Streeck: ‘Ze speelden een belangrijke rol, maar er zijn veel oorzaken. De winsten van het bedrijfsleven stonden onder druk. Tot dan leefde de maatschappij met de premisse dat energie vrijwel niets kostte. Na de oliecrisis van 1972 kwam daar een einde aan. Je kreeg toen drie krachten die vochten voor de opbrengsten van het economische proces: arbeid, kapitaal en de oliesjeiks. De winstmarge werd dus nog krapper.'

'De olieschok veroorzaakte een gigantische inflatie in de westerse landen. Dat verzachtte tijdelijk de sociale tegenstellingen, maar inflatie is niet oneindig vol te houden. Op het einde van de jaren 70 kreeg je allerlei maatschappelijke problemen, zoals een hoge werkloosheid. In een volgende fase stijgt de overheidsschuld. Die schuld neemt in essentie de rol van inflatie over.’

Uiteindelijk mondt die evolutie uit in een eurozone met één markt waarin alles met elkaar is verbonden.
Streeck: ‘De eurozone is een lokaal fenomeen van een wereldwijde trend. In de jaren 70 luidde de vraag hoe je de nationale economie kon afstemmen op de internationale gemeenschap. Voordien verliep dat essentieel via de dollar, maar in 1972 werden de akkoorden van Bretton Woods gesloten. Het gevolg was dat er voor lange tijd anarchie kwam in de muntsystemen.’

‘Uit die chaos rijpte het idee om een Europese munt te ontwerpen. Maar het probleem is dat je dan een reeks economieën met elkaar verbindt die daar niet geschikt voor zijn. Daarom zie je nu in de eurozone enorme spanningen want het Europese muntregime steunt in essentie op het Duitse hardemuntbeleid. Dat is niet goed voor de Italianen, evenmin voor de Spanjaarden en helemaal niet voor de Fransen.’

De Franse manier van functioneren heeft alleen af en toe wat inflatie nodig om de groei gaande te houden

U denkt niet dat de Europese politici nog zullen sleutelen aan de euro?
Streeck: ‘De Europese politici zullen blijven vasthouden aan de euro, wat het ook moge kosten. En het zal veel kosten. Ze geloven gewoon niet dat je het systeem kan aanpassen. Nochtans hoor ik nergens nog, zelfs niet bij de aanhangers van de euro, dat de eenheidsmunt een goed idee is. Nergens, behalve misschien bij de CEO’s van Volkswagen, Daimler Benz en soortgelijke bedrijven. Zij houden ervan. Ze hebben een grote afzetmarkt, een competitieve munt. Dat maakt de export gemakkelijk. De euro is dus goed voor de aandeelhouders van die bedrijven. Dat ben ik niet, ik heb er geen voordeel bij.’

En de eenheidsmunt heeft meteen een einde aan de nationale soevereiniteit gemaakt?
Streeck: ‘Ja. Met een nationaal muntbeleid kon je je internationaal positioneren en toch werken volgens de nationale instellingen en gebruiken. Neem Frankrijk. Dat land is altijd een zeer etatistische samenleving geweest. Maar ze hebben daarmee grootste dingen gerealiseerd. Denk maar aan de TGV en andere projecten. De Franse manier van functioneren heeft alleen af en toe wat inflatie nodig om de groei gaande te houden. Met een nationale munt kan je de wisselkoers wijzigen waardoor de economie blijft draaien.’

‘Als je Duitsland bekijkt, dan is dat in wezen een exportgerichte maatschappij. Duitsland kan geen inflatie tolereren. Dat is dodelijk voor een land dat leeft van de export. Duitsland heeft een hardemuntbeleid nodig om de economie te steunen. De waarde van de munt moet behouden blijven. Dat is goed voor de export en ook goed als je tegelijk nog veel moet importeren. Frankrijk en Duitsland kunnen niet met hetzelfde muntbeleid leven. De gevolgen daarvan zie je nu in de eurozone.’

Sommige landen denken wel aan een exit uit de eurozone.
Streeck: ‘Nee, die landen willen niet uit de euro. Ze willen dat Duitsland, dat goed vaart bij de euro, een deel van die winst naar hen schuift. Daarom krijg je nu dingen als ‘een groeipact’ of ‘een marshallplan voor de eurozone’. Ze vergeten allemaal één ding. Duitsland is helemaal niet zo groot. Het gaat om een economie van 80 miljoen mensen. Als je Spanje, Italië en Frankrijk samen neemt, zijn die tweemaal groter dan Duitsland.’

Is er nog een uitweg? Nu al kan men lezen dat een vertrek van Griekenland uit de euro niet onoverkomelijk is.
Streeck: ‘Ik geloof niet dat er een uitweg is. Misschien is het mijn Duitse obsessie met verdragen en legaliteit, maar het verdrag voorziet niet dat je uit de muntunie kan stappen of er uitgezet kan worden. Omdat die optie niet bestaat, moet het verdrag herschreven worden. Dat is niet realistisch. Dan begint elke lidstaat eisen te stellen. Ik neem aan dat België ook wel ideeën heeft over de manier waarop de omvang van de staatsschuld moet worden berekend. We zitten in een situatie die de Amerikanen omschrijven als ‘jezelf in de hoek schilderen’. Je schildert een kamer, met inbegrip van de vloer, tot je plots in een hoek staat en je merkt dat je geen kant meer uitkunt.’

Het probleem is dat niets meer lijkt te werken in de eurozone, behalve misschien de Duitse export.
Streeck: ‘Zelfs in Duitsland is de toestand niet rooskleurig. Het storende aan de discussie is dat de mensen over landen praten alsof ze homogene blokken vormen. Dus wordt gezegd dat Duitsland welvarend is. Nee! Dat is niet zo. Hier leven steeds meer mensen in een precaire situatie. Hun loon daalt ten opzichte van de 10 procent die het wel goed heeft. Het is zover gekomen dat door de regering zelfs een minimumloon is ingevoerd omdat de vakbonden dat niet konden bekomen. Onze welvaart zit uitsluitend in de exportsectoren. Zelfs in Duitsland vind je niet veel mensen die de euro als een bron van welvaart ervaren.’

De Europese politici zullen vasthouden aan de euro, wat het ook moge kosten. En het zal veel kosten.

Europa beleeft nu een sterke reactie op die hele evolutie. Dat vertaalt zich politiek in de opkomst van extremistische partijen.
Streeck: ‘Dat is een complete ramp. Vergeet niet: de euro was bedoeld als een verenigende kracht, hét ultieme bindmiddel voor de Europese volkeren. Maar sinds de Tweede Wereldoorlog is er nog nooit een moment geweest waarop de Europeanen zo vijandig tegenover elkaar stonden. In Frankrijk heb je Marine Le Pen, in Nederland een figuur als Geert Wilders. Zelfs in Zweden heb je de extreemrechtse Zweedse Democraten.’

De traditionele partijen hebben het in het huidige klimaat wel erg moeilijk.
Streeck: ‘Natuurlijk. De euro breekt de ruggengraat van de nationale democratieën. En er is niets in de plaats gekomen. Je hebt alleen maar toespraken waarin een politicus een collega op de korrel neemt, zoals de Franse premier Manuel Valls en zijn Italiaanse collega Matteo Renzi graag doen. Ze hekelen Duitsland in eigen land en komen nadien in Berlijn zoete broodjes bakken door het Duitse model te loven. Dan heb je nog Jean-Claude Juncker die de Europese Commissie leidt, terwijl hij eerder de grootste belastingontwijking aller tijden organiseerde. Wat is de geloofwaardigheid van die mensen nog?’

Is er dan geen middel om de economische en sociale druk weg te nemen?
Streeck: ‘Je hebt nu die hele discussie over groei. Sommigen opperen dat geld drukken een oplossing kan vormen. De landen die dat vragen, hebben dringend geld nodig. Maar als je op wereldniveau kijkt, is het onmiskenbaar dat de financiële crisis een gevolg was van het ruime geldbeleid van de Amerikaanse centrale bank. Dat was een beleid van geld drukken. Wil men dat herhalen in Europa? Dan krijg je een reusachtige financiële sector. Dat leidt tot rampen zoals in 2008. Dat willen we toch niet in Europa?’

‘De politici hebben hun macht afgestaan en ze kunnen die niet meer terugkrijgen. Het is niet de taak van een sociale wetenschapper om te doen alsof er een oplossing is, terwijl er geen is. Het leven zal wel doorgaan natuurlijk, maar het wordt somberder. In Europa zullen de landen steeds vijandiger tegenover elkaar staan. De groei zal blijven haperen. Er zal een verloren generatie zijn, misschien zelfs twee. Het politieke debat zal overheerst worden door ridicule dingen. Zoals in Duitsland de discussie over quota voor vrouwen in de raden van bestuur van grote ondernemingen. Stel je voor, je zit met een ongeziene crisis en dat soort dingen domineert dan de politieke agenda.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud