reportage

‘Lage rente? Dan sparen we gewoon meer'

Sparen in Zwaben is vanzelfsprekend. Niemand stelt zich er vragen bij, ook niet als de inflatie hoger is dan de rente. ©© Arco / Schoening

Nu ECB-voorzitter Mario Draghi van het toneel is verdwenen, barst het debat over zijn aanpak los. Nergens trekken ze die harder in twijfel dan in Duitsland. Bericht uit Zwaben, de spaarzaamste regio van het spaarzaamste land van de eurozone.

Bij een voetbalmatch in Zwaben vielen vorige week 2.000 gewonden. De scheidsrechter had bij de toss een muntje in de lucht gegooid.

Zoals Belgen graag grapjes maken over gierige Hollanders, zo hebben ze in Duitsland een trommel vol ‘Schwabenwitze’, moppen over de inwoners uit de Zuid-Duitse regio. In het spaarzaamste land van de eurozone staan de Zwaben bekend als de spaarzaamste groep.

Zelfs Angela Merkel diept het clichébeeld van de ‘schwäbische Hausfrau’ geregeld op als ze het over budgettaire discipline heeft. Volgens de bondskanselier moet een overheid over haar begroting waken zoals een Zwaabse huisvrouw over haar gezinsbudget: met een ijzeren discipline en een overdosis schuldgevoel over elke euro aangegane schuld.

Wie wil weten hoe de noest sparende Duitser terugkijkt op het beleid van Mario Draghi, de voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB) die deze week afscheid nam, moet dus naar de streek die het oostelijke van de deelstaat Baden-Württemberg en een portie Beieren omvat.

Na acht jaar aan het hoofd van de Europese Centrale Bank zwaait Mario Draghi af. Een overzicht in acht grafieken.

Met zijn soepele monetair beleid - een nulrentebeleid gekoppeld aan het kwistig opkopen van overheidsschulden - slaagde Draghi erin de eurozone bijeen te houden toen die op springen stond. Maar vooral in Duitsland wekte het uitbundig bezigen van de monetaire wapens om de Europese economie op te krikken en inflatie aan te wakkeren ook wrevel. Woede, zelfs.

Toen Draghi als laatste wapenfeit in september de depositorente naar -0,5 procent verlaagde en besliste opnieuw voor 2.600 miljard euro staatsobligaties op te kopen, nam de Duitse ECB-bestuurder Sabine Lautenschläger uit onvrede ontslag. De populaire Duitse krant Bild photoshopte dan weer scherpe hoektanden op de beeltenis van Draghi, en kopte erbij dat ‘graaf Draghila de Duitse spaarboekjes komt leegzuigen’.

Als de inflatie hoger ligt dan de rente op het spaarboekje, wordt het geld dat je daar parkeert de facto minder waard. Het is een sentiment waar de spaargekke Duitsers moeilijk mee om lijken te kunnen.

De algemene Duitse argwaan is geworteld in de hyperinflatie van de Weimarrepubliek. Het ineenstuiken van de Duitse munteenheid in de jaren twintig - door het kwistig bijdrukken van geld - veegde het vermogen van een hele generatie Duitsers van de kaart, wat dan weer het zaadje plantte voor de Tweede Wereldoorlog. Dat nationale trauma is een litteken op de Duitse ziel, dat tot vandaag nazindert in de vorm van een aversie tegen schulden.

Dat Duitsland zich na de Tweede Wereldoorlog toch economisch kon ontwikkelen, wordt dan weer geassocieerd met het strenge monetaire beleid van de Bundesbank. Het gezegde luidt niet voor niets: ‘Niet alle Duitsers geloven in God, maar elke Duitser gelooft in de Bundesbank.’ Dat de Duitsers dat helende nationale icoon moesten opgeven voor de vlot geld drukkende ECB, blijft wringen.

Hoerenlopers

Dat de Zwaben qua zuinigheid de algemene Duitse spaarmentaliteit nog overtreffen, heeft wortels die nog verder reiken dan de jaren twintig, zegt Hermann Bausinger, professor emeritus van de universiteit van Tübingen, een pittoreske stad in het midden van de Zwaabse Alpen. Bausinger heeft zich als antropoloog zijn hele carrière gebogen over de lokale cultuur en is zo uitgegroeid tot de kenner bij uitstek van de Zwaabse ziel. 93 is hij intussen, maar hij is nog druk bezet. Hij wil wel praten, maar liefst niet te lang, want hij moet zijn lezing van zaterdag over Heimat Baden-Württemberg nog voorbereiden.

Volgens Bausinger was de reputatie van de Zwaben ooit anders. ‘Uit middeleeuwse geschriften valt op te maken dat de Zwaben vooral bekendstonden als dronkaards en hoerenlopers’, gniffelt hij. ‘Pas in de 16de eeuw kwam daar verandering in, onder invloed van religie. Het piëtisme, een strenge vorm van het protestantisme, kreeg hier voet aan grond. De piëtisten waren niet in de meerderheid, maar ze waren wel bovengemiddeld vertegenwoordigd in het onderwijs en de overheid. Zo kreeg hun attitude van spaarzaamheid een grote weerklank.’

Bovendien is de regio lang straatarm geweest. Bausinger: ‘Duitsland was lang een agrarische economie. Maar hier in de streek was de grond pover en waren de natuurlijke rijkdommen schaars. Uit die periode stamt het beeld van de Zwaabse huisvrouw. Ze moest elke Pfennig omdraaien om haar gezin te kunnen voeden.’

Zo ontstond een karigheidscultuur die verder ging dan in de rest van Duitsland. Bausinger vertelt een anekdote over twee Zwaabse broers die schatrijk werden met de bouw van een fabriek. ‘Op een dag betrapte de ene broer de andere erop dat hij bij de lunch twee worsten had besteld. Dat soort losbandigheid kon echt niet, dus werd hij op de vingers getikt. (lacht) Dát is de Zwaabse mentaliteit.’

Zelfs wie rijk is, doet zijn best om arm over te komen in Zwaben.
Hermann Bausinger
cultureel antropoloog

Over Robert Bosch, de oprichter van de gelijknamige elektronicaproducent en een oer-Zwaab uit het stadje Gerlingen, doen gelijkaardige verhalen de ronde. Bosch mag dan stinkend rijk zijn geworden, zijn kinderen liepen rond in de opgelapte afdankertjes van hun oudere broers en zussen. Bosch zelf liet voor de winter een dure bontjas maken, maar hij liet het bont aan de binnenkant steken om er niet opschepperig uit te zien.

‘Zelfs wie rijk is, doet hier zijn best om arm over te komen’, zegt Bausinger. Er bestaat zelfs een Zwaabse uitdrukking voor: ‘hälinge reich’, heimelijk rijk.

Op papier is er dus geen betere plek denkbaar om boze Duitsers te laten ventileren over Draghi en zijn spaaronvriendelijke beleid. Maar als we op straat in Stuttgart mensen aanspreken, halen die vooral de schouders op. De gemiddelde schwäbische Hausfrau ligt niet meteen wakker van het monetair beleid van de ECB. ‘Mario wie?’, klinkt het herhaaldelijk voor we onze poging tot voxpop afbreken.

Uwe Berkert, hoofdeconoom van de Landesbank Baden-Württemberg (LBBW), glimlacht als we het hem vertellen. ‘Duitsers zijn geweldige spaarders, maar heel slechte beleggers. Ze houden te veel van hun spaarboekje. Zelfs als de inflatie hoger is dan de rente die ze krijgen, zoals nu al even het geval is, laten ze hun geld liever gewoon staan. Inflatie zie je niet op je rekening, hè. Duitsers willen veiligheid voor alles, de trauma’s uit het verleden indachtig. Dat zit diep in onze psychologie.’

Voor veel Zwaben, en bij uitbreiding de Duitsers, is sparen dus meer dan een financiële strategie. In de Duitse psyche is spaarzaamheid haast een morele plicht.

Keuken of badkamer

Maar één keer zag Berkert een kleine correctie in het spaargedrag van de LBBW-klanten. ‘Toen de basisrente voor het eerst naar nul zakte, vonden sommige Zwaben het een goed moment om met een deel van hun spaargeld hun keuken of badkamer te renoveren. Maar omdat je moeilijk twee of drie keukens kan plaatsen, kwam er weer een correctie richting het spaarboekje. Vandaag wordt zelfs meer gespaard dan voordien, om de lage rente te compenseren.’ Meer sparen om het gebrek aan rendement op spaargeld te compenseren, veel Zwaabser wordt het niet.

Op langere termijn zullen de Duitsers de lage rente ook wel voelen in hun verzekeringspremies en hun pensioen, maar zulke langetermijneffecten verhitten niet meteen de publieke opinie. Eigenlijk komt het erop neer dat de gemiddelde Duitser niet wakker ligt van wat voor beleid Draghi exact heeft gevoerd en hoe zijn opvolger Christine Lagarde het ECB-beleid straks voortzet. Zolang de inflatie laag blijft en banken geen negatieve rente aanrekenen aan hun retailklanten, blijft het spaarboekje onaantastbaar.

Maar als de man - of Hausfrau - in de straat eigenlijk de schouders ophaalt, waar komt het hardnekkige beeld van de schuimbekkende Duitser dan vandaan als het over de ECB gaat?

Eigenlijk komt het erop neer dat we op straat de foute vraag hebben gesteld, impliceert Berkert fijntjes. ‘Als de Duitsers ergens emotioneel over zijn, is het niet zozeer de lage rente op hun spaarboekjes, maar het beeld dat de noeste Duitse spaarders opdraaien voor de zuiderse schulden. Rationeel beseffen we dat de euro in ons voordeel is, emotioneel is de herverdeling die daarmee gepaard gaat een zware dobber. Vergeet niet dat de opkomst van de extreemrechtse partij AfD in die onvrede is geworteld.’

Volgens Carsten Brzeski, als hoofdeconoom van ING Duitsland een prominente ECB-watcher, draagt de overheid een grote verantwoordelijkheid. In plaats van schreeuwerig te doen over de ECB, zou politiek Duitsland beter wat benadrukken hoe belangrijk de euro en de ECB zijn voor de Duitse economie.

‘Als we de nieuwe realiteit aanvaarden, kunnen we ons daar ook aan aanpassen’, zegt Brzeski. ‘De overheid zou de investeringen kunnen opvoeren in plaats van geld op te potten. Of je zou vanuit het beleid kunnen proberen een aandelencultuur aan te kweken bij de Duitsers, om hun vermogen te diversifiëren.’

Dat is ook een kar waar Erkert aan trekt. Na ons gesprek in het hoofdkantoor van LBBW in Stuttgart vertrekt hij stante pede naar Tübingen, om er vijfhonderd Zwaabse spaarders uitleg te geven over het ECB-beleid en wat dat betekent voor hun portefeuille. Het doel: ze zover te krijgen dat ze ook aandelen eens een kans geven. Maar de spaarcultuur is hardnekkig.

‘Eind jaren negentig leek het even te lukken’, zegt Brzeski. ‘Deutsche Telekom trok naar de beurs en er werd een campagne opgezet opdat de Duitsers in zouden stappen. Bekende acteurs werden ingeschakeld om het aandeel als veilig aan te prijzen. En toen ging de koers richting bodem. Veel mensen hebben toen veel geld verloren. Nog een trauma erbij.’ (lacht)

In dezelfde periode barstte de dotcom-zeepbel, wat de gemiddelde Duitser helemaal wantrouwig maakte, vult Erkert aan. Sindsdien is het trekken en sleuren, zonder veel effect. Zelfs in tijden van nulrente houdt de Zwaab vast aan zijn Sparbuch. Erkert pakt toch maar zijn spullen, en haast zich richting Tübingen. Klaar om het onverkoopbare te verkopen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud